Lidhje te rendesishme Rrjetet tona shoqërore Shqip merr pjesë në programe të ndryshme marketingu ku mund të përfitojë komisione për produktet e zgjedhura në artikujt e publikuar.

Koment

COVID-19, respektimi i shtetit i të së drejtës dhe kompensimi për humbjet e pësuara

Cilat janë të drejtat kushtetuese që mund të kufizohen përgjatë gjendjes së fatkeqësisë natyrore?  A janë ndryshimet në Kodin Penal masa të jashtëzakonshme? Çfarë pasojash vijnë nga fakti që u miratuan në një situatë të jashtëzakonshme?

Cili do të ishte roli i Gjykatës administrative për të siguruar kontrollin gjyqësor të akteve normative të Qeverisë gjatë periudhës së masave të jashtëzakonshme Covid 19? A e pengon qytetarin zbrazëtia në ligj që t?i drejtohet gjykatës nëse ka kundërshtime të bazuara në ligjin e fushës, për të kontrolluar ligjshmërinë e karantinimit ose izolimit të tij?

Ndërmarrja e masave të jashtëzakonshme në mjaft shtete për shkak të pandemisë globale Covid-19, solli në vëmendje çështje që ngërthejnë parimet kushtetuese. Epërsia e Shtetit të së Drejtës përbën një nga shqetësimet kryesore, pasi respektimi i tij është garancia bazë për mbrojtjen e demokracisë. Shpallja e gjendjes së fatkeqësisë natyrore mund të zhvendosë ekuilibrat që Shteti i së Drejtës vendos në një situatë normale. Këto shtrembërime shprehen sidomos në dy drejtime: në kufizimet e disa prej të drejtave të Njeriut, si dhe në shpërndarjen e funksioneve midis organeve të ndryshme shtetërore. Parimi i ndarjes së pushteteve tenton të ruajë balancën e tre pushteteve, porse ushtrimi i funksioneve anon dukshëm nga Ekzekutivi.

Ky i fundit, si organi më operativ, merr shumë fuqi për shkak të situatës së jashtëzakonshme. Parimi i sovranitetit, në të dyja format e tij, si sovranitet i popullit dhe sovranitet shtetëror, pëson luhatje të shumta. Veçanërisht situata e pandemisë globale e trazoi më tepër këtë shqetësim. Kjo ndodh për shkak të rritjes së populizmit që favorizohet nga klima e pasigurisë dhe e frikës së qytetarëve, përqendrimit të shteteve në punët e tyre të brendshme, rënies së aktivitetit të organizatave ndërkombëtare, etj.

Në shtetet federale, situata Covid 19 ngjalli mjaft debat edhe në lidhje me ndarjen e pushteteve midis pushtetit qendror dhe atij të njësive të veçanta shtetërore (SHBA, Gjermani) . Për këtë arsye, mekanizmat për të parandaluar abuzimet me pushtetin duhet të parashikohen në legjislacion.

Covid-19 është një pandemi globale. Për rrjedhojë, masat e jashtëzakonshme janë vendosur në shumë shtete dhe kanë ndryshueshmëri përsa u përket natyrës juridike dhe sfidave kushtetuese që ndeshin. Në rastin e Shqipërisë, ka disa specifika. U referohem specifikave në përgjithësi, që lidhen me shkallën e zhvillimit ekonomik e shoqëror të vendit, me shkallën e zhvillimit të demokracisë ose me garancitë që ofrohen nga legjislacioni vendas dhe institucionet e drejtësisë. Por, në mënyrë të veçantë, i referohem situatës së njëpasnjëshme të masave të jashtëzakonshme, për shkak të fatkeqësive natyrore që pllakosën vendin. Fatkeqësia e shkaktuar nga COVID 19, ndodhi në një kohë, kur ende nuk kishte përfunduar rregullimi i pasojave të tërmetit të 26 Nëntorit 2019 . Masat e fundit të jashtëzakonshme ishin vendosur në qarqet Durrës dhe Tiranë, në 27 Nëntor të vitit të kaluar dhe, vijuan për 90 ditë.

Për sa më sipër, Garancitë kushtetuese i kërkojmë në Kushtetutën e Republikës së Shqipërisë , si dhe në standardet ndërkombëtare. Qëllimi i Kushtetutës është të ruajë një ekuilibër të zbatimit të parimeve kushtetuese dhe epërsinë e parimit të Shtetit të së Drejtës. Bazuar në këto standarde, ne mund të zhvillojmë një test që ndihmon për të verifikuar se si paraqiten garancitë kushtetuese dhe si duhet të respektohen ato nga institucionet shqiptare në këtë situatë.

Për të zhvilluar këtë testim mund të shtrohen një sërë pyetjesh, pasi parimet dhe institucionet e Shtetit të së Drejtës janë në korrelacion me njëri tjetrin. Por, në këtë punim, jemi përpjekur të ndërtojmë përgjigjet për dy pyetje kryesore, sikurse vijojnë.

I.A ka garanci të mjaftueshme ligjore në Shqipëri për të mos lejuar abuzime në shpalljen e masave të jashtëzakonshme?

Nga një studim desk study i burimeve të së drejtës në Shqipëri, identifikojmë disa akte të rëndësishme, të cilat mund të renditen edhe në hierarkinë e normave. Kushtetuta mbetet akti themelor që rregullon marrëdhëniet juridiko-kushtetuese gjatë ?gjendjes së fatkeqësisë natyrore?. Pjesa XVI e saj vendos garancitë kryesore për masat e jashtëzakonshme në të tria gjendjet që diktojnë ato: ?gjendja e luftës?, ?gjendja e jashtëzakonshme? dhe ?gjendja e fatkeqësisë natyrore? (neni 170/1). Por, këto dispozita duhet të shihen të lidhura me garancitë kushtetuese të sanksionuara në pjesët e tjera të saj. Edhe pse të tria rastet thirren shpesh si ?gjendje e jashtëzakonshme?, duhet theksuar se janë situata krejt të ndryshme nga njëra-tjetra.

?Gjendja e fatkeqësisë natyrore? ndryshon nga ?gjendja e jashtëzakonshme? per se, sepse kjo e fundit, vendoset në rast rreziku për rendin kushtetues dhe për sigurinë publike. ?Gjendja e luftës? vendoset në rast agresioni të armatosur kundër Republikës së Shqipërisë. Kurse, ?gjendja e fatkeqësisë natyrore? vendoset në rastin e rrezikut që vjen nga fatkeqësitë natyrore ose aksidenti teknologjik dhe ka qëllim parandalimin ose mënjanimin e pasojave të tyre.

Kushtetuta vendos garancitë thelbësore për funksionimin e Shtetit të së Drejtës gjatë kësaj periudhe, por mjaft të rëndësishme janë edhe garancitë ndërkombëtare. Garancitë ndërkombëtare i gjejmë veçanërisht në Konventën Evropiane të të Drejtave të Njeriut (KEDNJ). Kjo e fundit, ka parashikuar shmangien (derogation) e disa prej të drejtave në ?rast lufte ose rreziku tjetër publik që i kanoset jetës së kombit? . Mbi këtë bazë një ndihmesë të veçantë jep edhe jurisprudenca e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut (GJEDNJ). Gjithashtu, një burim të rëndësishëm përbëjnë edhe standardet ndërkombëtare në nivel universal të vendosura nga Kombet e Bashkuara (UN), në mënyrë të veçantë, në Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Civile e Politike .

Burim tjetër i rëndësishëm janë ligjet. Ligjet e posaçme në fuqi parashikojnë rregullime në kuadrin e emergjencave civile. Kështu, ligji ?Për mbrojtjen Civile? është një ligj i zakonshëm, që rregullon përgjithshëm emergjencat civile, por ai shërben edhe si një burim për të drejtën kushtetuese, pasi përcakton edhe disa aspekte në rastet kur gjendja e fatkeqësisë natyrore është shpallur në bazë të Kushtetutës.

Megjithatë, duhet theksuar se, kreu IV i këtij ligji, i cili përcakton masat e veçanta gjatë gjendjes së fatkeqësisë natyrore, si dhe gjendjen e emergjencës civile që shpallet me ligj, ka disa paqartësi në mënyrën se si bashkëveprojnë këto situata.

Për më tepër, mjaft rregullime janë referuar në vendimin e Këshillit të Ministrave, duke mos përcaktuar kritere apo kushte të detajuara. Sidoqoftë, ky ligj shërben si udhërrëfyes për masat e jashtëzakonshme gjatë gjendjes së fatkeqësisë natyrore, të cilat përcaktojnë detyra për institucionet shtetërore, subjektet private dhe për shtetasit.

Në varësi të situatës që mbart rrezikun e fatkeqësisë natyrore, ka edhe ligje të tjera të posaçme që mund të gjejnë zbatim për marrjen e masave për parandalimin dhe mënjanimin e pasojave të saj. Kështu, për rastin COVID 19, ligji ?Për parandalimin dhe luftimin e infeksioneve dhe sëmundjeve infektive?, si dhe ligji ?Për shëndetin Publik?, parashikojnë masa të posaçme .

Ajo çfarë dallojmë është fakti se këto masa ligjore mund të ndërmerren me urgjencë, pavarësisht nëse është shpallur ose jo ?gjendja e fatkeqësisë natyrore?. Ato i shërbejnë parandalimit dhe mënjanimit të pasojave të epidemisë. P.sh., disa masa kufizuese në rastin e Pandemisë së COVID 19 u morën nga Qeveria shqiptare dhe nga Ministri përgjegjës i fushës (Ministria e Shëndetësisë dhe Mbrojtjes Sociale) përpara shpalljes së gjendjes së fatkeqësisë natyrore.

Kjo e fundit u shpall më 24 Mars 2020, ndërsa urdhri i parë që shpalli gjendjen e epidemisë daton më 11.03.2020. Kurse, akti normativ i Këshillit të Ministrave që parashikoi masa të veçanta përgjatë periudhës së epidemisë Covid 19, hyri në fuqi që në datën 15.3.2020 .

Duket se ?emergjenca civile? si një regjim juridiko-civil konkuron me ?gjendjen e fatkeqësisë natyrore?, si një regjim kushtetues. Këtë e themi duke pasur parasysh edhe rastin e krijuar në Republikën e Kosovës. Në këtë rast, Presidenti i Republikës paraqiti kërkesë në Gjykatën Kushtetuese për të verifikuar masat shtrënguese të Qeverisë, të cilat u ndërmorën pa u shpallur më parë gjendja e jashtëzakonshme për shkak të fatkeqësisë natyrore.

Në këtë rast, ndërsa Qeveria këmbëngulte se për këtë e lejonte legjislacioni i posaçëm kundër sëmundjeve infektive, Presidenti i Republikës i konsideronte disa prej masave jokushtetuese, pasi duhet të ndërmerreshin vetëm pasi të ishte shpallur gjendja e jashtëzakonshme. Gjykata Kushtetuese e Kosovës shqyrtoi këtë çështje duke bërë interpretimin e masave shtrënguese të parashikuara nga ligjet e zakonshme.

Bazuar kryesisht në testin e proporcionalitetit të të drejtave të kufizuara, ajo konkludoi se, ?Qeveria ka vepruar përtej autorizimit të dhënë me pikat b) të nenit 41 të Ligjit për Parandalimin dhe Luftimin e Sëmundjeve Ngjitëse, duke ndaluar qarkullimin e të gjithë qytetarëve të Republikës së Kosovës në të gjithë territorin e saj? .

Në Shqipëri, për situatën COVID 19, mjaft probleme gjejnë zgjidhje edhe nga ligji ?Për mbrojtjen civile?, krahas atij ?Për parandalimin dhe luftimin e infeksioneve dhe sëmundjeve infektive?. Në këto ligje bëhen të qarta disa parime të reja të veprimtarisë së administratës Publike, siç është ai i vendimmarrjes politiko-administrative, mbi bazën e propozimeve që vijnë prej organeve të ekspertizës ose krijohen organe të specializuara që bëjnë propozime ndaj organeve politike.

Pra, kemi një cedim të pushtetit politik, sa kohë që vendimmarrjen thelbësore e kanë organet e posaçme të specializuara dhe ato të ekspertizës. Megjithatë, organet politike ekzistuese ushtrojnë kontrollin politik dhe atë të ligjshmërisë kur nxjerrin aktet e propozuara nga organet e specializuara.

Sa më sipër, lind nevoja të përcaktojmë nëse në situata të tilla merr prioritet shpallja e gjendjes së fatkeqësisë natyrore si regjim kushtetues, apo marrja e masave të parashikuara nga legjislacioni i zakonshëm administrativ?

?Gjendja e fatkeqësisë natyrore? pavarësisht nga statusi i saj kushtetues, duhet të shpallet vetëm kur bëhet e domosdoshme. Kushtetuta ka qëllim ta zbatojë atë vetëm kur situatat e krijuara nuk gjejnë zgjidhje nga masat e marra nga ligjet e zakonshme, pra janë situata të jashtëzakonshme.

E njëjta logjikë duhet të zbatohet edhe për zgjatjen e afateve të gjendjes së fatkeqësisë natyrore, e cila ka hasur në debate të forta politike e juridike, si në rastin e fatkeqësisë së ardhur prej tërmetit, ashtu edhe në rastin e fatkeqësisë Covid 19 . Këtë e themi për shkak se, gjendjet e jashtëzakonshme në cilindo formë, rezultojnë me kufizime të mëtejshme të të drejtave kushtetuese, tej atyre normale.

Sidoqoftë, një përgjigje e prerë do të ishte e gabuar, pasi regjimi juridik në gjendjen e jashtëzakonshme, është shumë i dobishëm në dy drejtime, në përshtatjen e detyrave të reja për të gjitha subjektet, përfshirë shtetërore, private dhe individët, me qëllim rimëkëmbjen dhe riaftësimin, si dhe në kompensimin e dëmeve të pësuara nga këto të fundit.

Kompensimi i dëmeve në situatën e krijuar, nuk mund të bëhet mbi bazën e ligjeve ekzistuese. Kushtetutat dhe organizatat ndërkombëtare kanë vendosur disa kushte që duhet të përmbushen nga organet kompetente kur të vendosin shpalljen e gjendjes që jashtëzakonshme .

Qëllimi është që kjo gjendje të shërbejë si garanci dhe jo si shkas për abuzime me pushtetin. Këto kritere vlejnë edhe në rastin e gjendjes së fatkeqësisë natyrore. Duke bërë një vlerësim të përgjithshëm të kushteve të vendosura nga jurisprudenca e gjykatave ndërkombëtare dhe praktika e organeve ndërkombëtare, si dhe e përvojave më të reja të krijuara nga situata e Covid 19, përmbledhtazi po sjellim në vëmendje kërkesat kryesore që duhet të përmbushen nga Qeveria kur shpall gjendjen e fatkeqësisë natyrore.

Kjo e fundit teston paraprakisht situatën dhe shpall gjendjen e jashtëzakonshme kur:

1.Kur rreziku/kriza ka natyrë të jashtëzakonshme është real/e, pra, të jetë duke ndodhur ose së paku të jetë i/e pashmangshëm/me;

2.Pasojat e rrezikut/krizës duhet të përfshijnë të gjithë kombin dhe rreziku/kriza kërcënon vazhdimësinë e jetës së organizuar në komunitet.

3.Kriza ose rreziku duhet të jenë të jashtëzakonshme, deri në atë shkallë që masat normale ose kufizimet të jenë plotësisht të papërshtatshme.

4.Shpallja e situatës së jashtëzakonshme të kryhet mbi bazën e dispozitave që ekzistojnë më parë në vend.

5.Masat e jashtëzakonshme mund të vendosen vetëm përkohësisht, për aq kohë sa situata e rrezikut/krizës e dikton këtë.

Këto kërkesa të testit të gjendjes së jashtëzakonshme janë kumulative dhe duhet të mbahen parasysh të gjitha. Zakonisht, do të ishte mirë që për këtë të kishte një studim paraprak nga organet e specializuara, studim i cili të diktonte vendimet e Qeverisë për shpalljen e masave të jashtëzakonshme.

Megjithatë, në situatën Covid 19, pandemia globale dhe natyra e fatkeqësisë natyrore që ka zakonisht përhapja e sëmundjeve infektive, e lehtëson testin. Porse, edhe njohuritë e pamjaftueshme për fatkeqësinë e ndodhur e vështirësojnë atë.

II. A ka garanci të mjaftueshme për mbrojtjen e të drejtave dhe lirive themelore përgjatë gjendjes së fatkeqësisë natyrore?

Prima facia, Kushtetuta e Shqipërisë dhe legjislacioni i posaçëm për gjendjen e jashtëzakonshme nuk krijojnë pengesa për respektimin e Shtetit të së Drejtës si parim i epërm. Duhet thënë se në raport me Kushtetutat e disa vendeve të tjera, përfshirë ato të demokracive të mëdha, Kushtetuta e Shqipërisë bën një rregullim të hollësishëm të marrëdhënieve juridiko-kushtetuese gjatë situatave të jashtëzakonshme. Ajo afron disa garanci kushtetuese me karakter material e procedural. Nga ana tjetër, edhe legjislacioni i posaçëm që përmendëm është i përditësuar dhe i përqasur me direktivat e Bashkimit Evropian në këtë fushë. Megjithatë, kur shpallet ?gjendja e fatkeqësisë natyrore?, çështja e respektimit të të drejtave dhe lirive themelore mbetet sfida kryesore për shtetin. Kjo sfidë shtrihet në dy plane: në mënjanimin e masave me përmbajtje abuzive dhe mënjanimin e abuzimeve me masat e marra. Këtu përsiatemi të analizojmë aspektin e parë të sfidës, pasi aspektin e dytë e kemi të vështirë ta trajtojmë pa vendime gjyqësore me këtë objekt.

Në situatën e jashtëzakonshme, masat lidhen kryesisht, me kufizimin e të drejtave dhe lirive individuale, si dhe me mënyrën e kompensimit të humbjeve që vijnë si rezultat i kufizimit. Të drejtat dhe liritë kushtetuese, mund të kufizohen në mënyrë të posaçme, përtej kufizimeve në një periudhë të zakonshme dhe këto kufizime mund të shkojnë deri në shmangien e tyre (derogation). Por është fjala vetëm për ato të drejta që Kushtetuta vendos shprehimisht. Në bazë të saj, akti që shpall ?gjendjen e fatkeqësisë natyrore? mund të kufizojë vetëm ?...të drejtat dhe liritë e parashikuara nga nenet: 37, 38, 41 paragrafi 4, 49, 51? (neni 175/2). Ky sanksionim kushtetues duhet kuptuar si një garanci për mbrojtjen e të drejtave gjatë gjendjes së fatkeqësisë natyrore dhe përkon edhe me garancitë që ofrohen nga standardet ndërkombëtare, veçanërisht nga Konventa Evropiane e të Drejtave të Njeriut dhe jurisprudenca e Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

Në radhë të parë, respektohet Padhunueshmëria e të drejtave. Ky është një parim klasik i të drejtave dhe lirive themelore i sanksionuar edhe nga Kushtetuta jonë (neni 15). Ky parim kërkon që të përcaktohen të drejtat që nuk mund të bëhen subjekt i ndonjë shmangieje apo pezullimi. Në fakt, neni 175/2 i Kushtetutës ka përcaktuar vetëm të drejtat që mund të kufizohen gjatë gjendjes së jashtëzakonshme, pasi ato janë një listë e shkurtër, shumë më e shkurtër sesa të drejtat e tjera. Të drejtat kushtetuese që mund të kufizohen posaçërisht përgjatë gjendjes së fatkeqësisë natyrore, janë: paprekshmëria e banesës (neni 37), liria e lëvizjes (neni 38), e drejta e një shpërblimi në rast shpronësimi (neni 41/4), e drejta për punë (neni 49) si dhe e drejta për grevë (neni 51). Kjo ?klauzolë e kufizimeve? nuk lejon kufizimin e të drejtave të tjera të sanksionuara në Kushtetutë. Kështu, e drejta për një jetë private të fshehtë nuk është objekt i kufizimeve të posaçme, për rrjedhojë nuk mund të vendosen kufizime të tjera përveç atyre që ligji ?Për parandalimin dhe luftimin e infeksioneve dhe sëmundjeve infektive?, ka vendosur. Sa kohë që dispozita përkatëse në këtë ligj nuk është ankimuar si antikushtetuese, prezumohet se është në përputhje me Kushtetutën dhe duhet zbatuar. Prandaj të gjitha pretendimet e ngritura gjatë kësaj situate (si fjala vjen pretendimi për shkeljen e të drejtës për fshehtësinë e të dhënave nga dispozitat që vendosin çështjet e gjurmimit dhe të shërbimit të inteligjencës), konsiderohen pa bazë ligjore dhe nuk mund të merren parasysh. E njëjta përgjigje mund të jepet edhe për pretendimet e shprehura nga qytetarë që kërkojnë të informohen saktësisht për identitetin e personave që mbartin virusin, me qëllim që të mbrohen. Natyrisht, problemet që ngrihen mund të shërbejnë për përmirësimin e legjislacionit, por vetëm në të ardhmen.

Në këtë rast shtrohet edhe çështja se si do të konsiderohen parashikimet në ligjet e posaçme që ndikojnë të drejtat dhe liritë themelore. P.sh., ne evidentuam se e drejta për arsim nuk mund të kufizohet në mënyrë të posaçme për shkak të gjendjes së fatkeqësisë natyrore. Por, shohim se ka kufizime në ligjin e posaçëm ?Për parandalimin dhe luftimin e infeksioneve dhe sëmundjeve infektive?, ku parashikohet shprehimisht se, ?Për të mbrojtur popullatën nga sëmundjet infektive që kanë impakt në shëndetin e saj, ministri përgjegjës për shëndetësinë miraton, me urdhër, masa të veçanta për mbrojtjen nga këto sëmundje, sipas udhëzimeve kombëtare, të përgatitura nga Instituti i Shëndetit Publik?. Midis masave të veçanta parashikohet ?mbyllja e shkollave? (neni 7/4/a ?Masat e Veçanta?). Në këto raste, jemi përpara kufizimeve të vendosura me ligj të zakonshëm. Kufizimet e parashikuara me ligj nuk mund të shkojnë deri në shmangie (derogation) të të drejtave, por janë një kufizim në proporcion me rrezikun në rastet e emergjencës së krijuar si, për shkak të përhapjes së sëmundjeve infektive ose në rastin e tërmeteve, përmbytjeve a fatkeqësive të tjera natyrore. Një shembull tjetër është ligji ?Për mbrojtjen civile?, në të cilin parashikohet shprehimisht se, ?Për shkak të natyrës së punës së tyre, medieve mund t?u kërkohet ndërprerja e programeve vetëm me qëllim transmetimin e informacioneve dhe dhënien e mesazheve të nevojshme për publikun? (neni 49/5 i ligjit). Kjo është thjesht një përshtatje e detyrave dhe të drejtave me situatën e rrezikut. Të gjitha këto kufizime të parashikuara me ligj, nuk kërkojnë medoemos shpalljen e gjendjes së fatkeqësisë natyrore. Sidoqoftë, ato kryhen mbi bazën e proporcionalitetit me rrezikun që kanoset, si dhe mbi bazën e parimit të ripërtëritjes, rimëkëmbjes ose riaftësimit, i cili është një parim i rëndësishëm kushtetues i lidhur ngushtë me gjendjen e jashtëzakonshme.

Për sa më sipër, duket qartë se korpusi legjislativ krijon dy regjime juridike për të përballuar pasojat që vijnë për shkak të fatkeqësisë natyrore. Njëri, ?emergjenca civile? është regjim juridiko-administrativ, kurse tjetri ?gjendja e fatkeqësisë natyrore?, është regjim juridiko-kushtetues.

Në të dyja rastet ka kufizime të të drejtave të Njeriut, por në rastet e jashtëzakonshme për shkak të fatkeqësisë natyrore, këto kufizime mund të shkojnë deri në shmangien (derogation) ose pezullimin e disa të drejtave.

Kjo është arsyeja që vëmendja e posaçme përqendrohet në përcaktimin e kritereve për shpalljen e masave të jashtëzakonshme, si dhe në kontrollin gjyqësor dhe parlamentar të këtyre të drejtave gjatë gjendjes së fatkeqësisë natyrore .

Konkretisht, Kuvendi, Këshilli i Ministrave dhe Gjykatat mund t?i lejojnë ato me kusht që të jenë të përkohshme dhe në përpjesëtim me situatën e rrezikut që i dikton. Përkohshmëria në këtë rast është një parim, që do të thotë se këto kufizime nuk mund të zgjasin më tepër se sa vetë situata e jashtëzakonshme.

Një çështje tjetër që mund të shtrohet në situatën Covid 19 është edhe çështja e ndryshimeve të Kodit Penal që ndodhi në Shqipëri pikërisht, përgjatë periudhës së masave të jashtëzakonshme . A ishin këto ndryshime masa të jashtëzakonshme? Nëse po, atëherë ato duhet të bien sapo mbaron gjendja e jashtëzakonshme. Por, ato nuk janë masa të përkohshme të jashtëzakonshme. Atëherë, çfarë pasojash vijnë nga fakti që u miratuan në një situatë të jashtëzakonshme ? Ka disa shqetësime që mund të ngrihen në këtë rast, të cilat kanë të bëjnë me pamundësinë për informim të publikut, si dhe mundësinë e interpretimeve të ndryshme nga profesionistët, gjë që sjell moszbatimin e unifikuar të tij. Këto shqetësime vërtetojnë edhe njëherë opinionin sipas të cilit, askush nuk mund të vendoset përpara gjykatës, përveçse kur bëhet në bazë të një ligji të vendosur më parë .

Rezerva ligjore që kërkon sanksionimin me ligj të kufizimeve të të drejtave është një parim themelor që mbetet edhe në situatën e jashtëzakonshme. Respektimi i saj forcon edhe kontrollin parlamentar përgjatë kësaj faze. Ky parim sanksionohet nga neni 17 i Kushtetutës së Shqipërisë dhe është riafirmuar nga Gjykata Kushtetuese, e cila me fjalën ?ligj? kupton ligjin formal, të miratuar nga Kuvendi . Doktrina thotë se, aktet normative të Qeverisë mund të ndërhyjnë si një rast përjashtimor . Në gjendjen e fatkeqësisë natyrore Covid 19, ka mjaft kufizime që vendosen përmes akteve normative të Qeverisë, të cilat justifikohen me situatën e jashtëzakonshme. Megjithatë, këto akte meritojnë një analizë të vëmendshme, pasi nëse ndodh që nuk miratohen më tej nga Kuvendi ose shfuqizohen nga gjykata, pasi sjell shkelje të të drejtave që shndërrohen në kosto dhe shpenzime për Shtetin. Në këtë rast, ofrohet garancia e ligjit të posaçëm kundër sëmundjeve infektive, i cili parashikon marrjen e vendimeve mbi bazën e mendimit të ekspertëve dhe të organeve të specializuara të fushës. Sidoqoftë, mbetet i rëndësishëm, jo vetëm kontrolli gjyqësor, por edhe ai parlamentar për masat e jashtëzakonshme. Kjo është e domosdoshme sidomos në Shqipëri, për dy arsye, për faktin se është një Republikë parlamentare që karakterizohet nga një ndarje e dobët midis legjislativit dhe ekzekutivit, si dhe për faktin se është ende në procesin e reformimit të drejtësisë në vend. Për më tepër, situata e jashtëzakonshme Covid 19 detyroi Këshillin e Lartë Gjyqësor të kufizonte veprimtarinë e gjykatave. Por, ishte e nevojshme që Gjykata Administrative të linte një dritare për të siguruar kontrollin gjyqësor të akteve normative të Qeverisë gjatë periudhës së masave të jashtëzakonshme Covid 19. Për më tepër, Gjykata Kushtetuese ka ende një përbërje të pjesshme dhe nuk mund të japë vendime përfundimtare.

Kontrollin gjyqësor qytetarët mund ta kërkonin edhe në rastin e zbatimit të nenit 27 të Kushtetutës . Ky nen ka parashikuar se, një nga rastet e kufizimit të lirisë zbatohet kur personi është përhapës i një sëmundjeje ngjitëse. Është pak sa e çuditshme që ligji i posaçëm kundër sëmundjeve ngjitëse nuk ka parashikuar detaje se si do të procedohet për kontrollin gjyqësor të karantinës ose izolimit të personave që dyshohet se kanë sëmundje ngjitëse. Duket si një harresë e pakuptimtë, ndërsa ligji ?Për shëndetin mendor? e parashikon atë. Megjithatë, sanksionimi nga Kushtetuta kërkon që të ushtrohet kontrolli i gjyqtarit kur liria e personit kufizohet për këtë shkak. Zbrazëtia në ligj nuk e pengon qytetarin që t?i drejtohet gjykatës nëse ka kundërshtime të bazuara në ligjin e fushës, për të kontrolluar ligjshmërinë e karantinimit ose izolimit të tij.

Parimi i kufizimeve përpjesëtimore (Proporcionaliteti). Në nxjerrjen e akteve që kufizojnë të drejtat në lidhje me situatën e jashtëzakonshme, institucionet përkatëse bazohen në parimet e të drejtave dhe lirive themelore të vendosura në nenin 17 të Kushtetutës, sikurse janë parimi i përpjesëtimit (proporcionaliteti) dhe garancia e thelbit. Kushtetuta nuk lejon që masat e jashtëzakonshme të shmangin parimin e proporcionalitetit dhe të garancisë së thelbit. Sipas rezervës ligjore ?? Kufizimi duhet të jetë në përpjesëtim me gjendjen që e ka diktuar atë... Këto kufizime nuk mund të cenojnë thelbin e lirive dhe të të drejtave...? (neni 17 i Kushtetutës). Kjo do të thotë se këto masa do të ndërmerren në përputhje me situatën e krijuar për shkak të fatkeqësisë natyrore dhe kanë si qëllim parandalimin dhe mënjanimin e pasojave të ardhura prej saj. Parimi i Proporcionalitetit tashmë ka një përmbajtje të qartë për të gjitha shtetet që e zbatojnë atë. Ai është pasuruar mjaft edhe si rezultat i doktrinës dhe kryqëzimit gjyqësor, duke krijuar një përmbajtje të plotë në të gjithë elementët përbërës: qëllimi i legjitimuar, domosdoshmëria, testi i balancës së masave të marra. Në rastin COVID 19, çështjet që diskutohen kanë të bëjnë më tepër me elementin e dytë dhe të tretë, pra me domosdoshmërinë dhe testin e balancës së masave të marra. Ky test kërkon që masat të jenë të përshtatshme në përpjesëtim me situatën, t?i përgjigjen asaj, si dhe të përshtatshme për riaftësimin ose rimëkëmbjen. Ka raste që për mjaft të drejta dhe liri themelore gjykatat ndjekin parimin e shqyrtimit strikt në përshtatjen e masave. Megjithatë, në rastin COVID 19, pasiguria e krijuar nga e panjohura dhe hipotezat mjekësore që rrëzohen dhe ngrihen përditë, mendoj se e vështirësojnë testin strikt të proporcionalitetit. Në këtë aspekt, pikëpamjet e juristëve dhe të profesionistëve të mjekësisë kanë qenë të ndryshme edhe në botë.

Masa shtrënguese përmes karantinimit dhe distancës fizike, ose kufizimeve ekonomike janë marrë nga mjaft vende. Por, qasja shtetërore ndaj tyre ka qenë e ndryshme. Kështu, ka vende ku këto masa kanë qenë të detyrueshme dhe të shoqëruara me sanksione, që garantoheshin përmes policisë ose organeve të tjera përgjegjëse(Shqipëria, Italia, Kosova, Spanja). Ndërkohë, në disa vende të tjera ka pasur masa të përziera, këshilluese dhe të detyrueshme. P.sh., Mbretëria e Bashkuar ndoqi një qasje tjetër, të ndryshme nga mjaft vende të tjera. Fillimisht, ajo u kufizua në disa rekomandime për të qëndruar të mbyllur dhe për të mbajtur distancë e mw tej mori masa të detyrueshme . Kategoria e tretë përfshin shtete që nuk ndërmorën masa të detyrueshme, por vetëm këshillimore, duke ftuar ndërgjegjen qytetare për zbatimin e tyre; p.sh. (Suedia).

Ende vijojnë debatet nëse masat e marra për COVID 19 që kufizonin lirinë e lëvizjes së qytetarëve, janë apo jo proporcionale. Besoj nga pikëpamja juridike këto debate do të vijojnë gjatë, por nëse bëhen objekt i shqyrtimit gjyqësor, shqyrtohet një e nga një çdo masë e marrë. Në tërësi, mund të shqyrtohen vetëm si politikë e shtetit në situatën e jashtëzakonshme. Në fakt, jo vetëm perceptimet e publikut janë të ndryshme, por edhe perceptimet e profesionistëve nuk janë të njëllojta. Kështu, psh., ka specialistë që i konsiderojnë masat e distancimit fizik e social në Shqipëri si ?arsyen kryesore të kontrollit më të mirë të pandemisë? . Ndërkohë, ka mjekë që në median e shkruar dhe atë sociale janë shprehur për një keqmenaxhim të këtyre masave nga ana e Qeverisë shqiptare. Edhe në botë, mendimet e juristëve kanë qenë të ndryshme. Këtë e shohim në disa postime të studiuesve. P.sh., masën e karantinimit në Britaninë e Madhe ka autorë që e konsiderojnë si joproporcionale, në kushtet kur ?është e paqartë se si mund të shpëtojnë më shumë jetë? mbi bazën e saj. Qeveria nuk paraqiti paraprakisht ndonjë raport për këtë.? Ka autorë që e lidhin vendosjen e masave të jashtëzakonshme me problemin e abuzimeve me pushtetin në vendet postkomuniste, prandaj tërhiqet vëmendja që këto masa të mos nënvlerësohen.

Kështu, autori Max Steuer thekson se, sot është bërë e qartë se disa vende janë duke shkuar drejt masave të një regjimi autoritar. Ai konstaton nga një vështrim i krahasuar, se Sllovakia ndërmori masa më shtrënguese në raport me vende të tjera demokratike. Si rezultat i masave Covid 19, disa interpretime mund të jenë edhe tronditëse për standardet e krijuara në fushën e mbrojtjes së të drejtave të Njeriut.

P.sh,: ka opinione që e drejta për Jetën nuk është më e rëndësishme se sa e drejta për Dinjitet e personit, duke nënkuptuar lirinë e tij ekonomike . Pavarësisht se KEDNJ-ja nuk njeh ndonjë hierarki të të drejtave, kjo tezë trondit qëndrimet e deritanishme.

Duhet pranuar se pikëpamjet e mësipërme janë në fazën e postimeve dhe jo të analizave të thelluara shkencore. Për këto të fundit duhet të presim ende. Mjaft nga çështjet e ngritura janë të pabazuara mirë, të pavërtetuara shkencërisht dhe të paqëndrueshme. Çdo ditë ngrihen hipoteza të reja shkencore ndërkohë që rrëzohen të tjera.

Respektimi i parimit të garancisë së thelbit sigurohet përmes përkohshmërisë së masave të jashtëzakonshme, por njëkohësisht, edhe nga garancitë ndërkombëtare. Në këto të fundit, krahas epërsisë së marrëveshjeve ndërkombëtare të ratifikuara, një rol të rëndësishëm luan edhe klauzola e parashikuar nga neni 17 i Kushtetutës, e cila thërret dhe bën pjesë të vetën Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut, sa u përket kufizimeve të të drejtave.

?Këto kufizime ....në asnjë rast nuk mund të tejkalojnë kufizimet e parashikuara në Konventën Europiane për të Drejtat e Njeriut?. Në këtë mënyrë, nuk mjafton përmbushja e detyrimit që buron nga neni 15 i KEDNJ-së, i cili nuk lejon që gjatë masave të jashtëzakonshme të cenohen të drejtat që vijojnë: e drejta për jetën (neni 2), ndalimi i torturës (neni 3), ndalimi i skllavërisë dhe i robërisë (neni 4/1) dhe i ?parimit nuk ka dënim pa ligj? (neni 7). Ky nen kërkon që edhe shmangia nga të drejtat e tjera, të jetë në përputhje me atë që GJEDNJ-ja e konsideron të tillë.

Vetë Konventa ka ndërtuar mekanizma kontrolli procedural. Çdo Palë e Lartë Kontraktuese që ushtron këtë të drejtë derogimi e mban plotësisht të informuar Sekretarin e Përgjithshëm të Këshillit të Evropës për të gjitha masat e marra dhe arsyet pse ato janë marrë. Gjithashtu, ajo duhet të informojë Sekretarin e Përgjithshëm të Këshillit të Evropës për datën në të cilën këto masa kanë humbur fuqinë dhe dispozitat e Konventës vihen sërish në zbatim të plotë (neni 15/3 i Konventës).

Në këtë kuadër, Shteti Shqiptar ka paraqitur notën verbale, së bashku me disa akte të miratuara përgjatë epidemisë . Por, në këtë notë nuk janë evidentuar rastet e shmangies (derogimit) nga të drejtat. Madje, ndër aktet e depozituara pranë Sekretarit të përgjithshëm të Këshillit të Evropës janë edhe akte që janë ndërmarrë përpara shpalljes së gjendjes së jashtëzakonshme.

Kompensimi për humbjet e pësuara. Kur vendos kriteret për masat e jashtëzakonshme, Kushtetuta kërkon që aktet e miratuara që parashikojnë kufizime të tjera, njëkohësisht, të parashikojnë edhe masën e kompensimit për qytetarët, për humbjet e pësuara (neni 170). Pra, organet shtetërore kompetente, kur vendosin kufizime për shkak të gjendjes së jashtëzakonshme, duhet të marrin parasysh edhe faktin se, humbjet e pësuara për shkak të këtyre kufizimeve duhet të kompensohen. E drejta për kompensim është një garanci tjetër materiale për respektimin e Shtetit të së Drejtës dhe të drejtave e lirive themelore të shtetasve gjatë situatës së jashtëzakonshme. Ligji ?Për mbrojtjen civile? e ka ritheksuar këtë të drejtë, ?Shteti shqiptar përgjigjet për dëmet që shkaktohen nga pasojat e një fatkeqësie?.

(Neni 41/1 E drejta e kompensimit). Por ai e referon rregullimin e saj, kur përcakton se ky kompensim kryhet rast pas rasti, me vendim të veçantë të Këshillit të Ministrave (neni 41/5). Gjithashtu, është Këshilli i Ministrave që me vendim, përcakton masën e kompensimit të dëmeve, procedurat, afatet, strukturat shtetërore përgjegjëse për vlerësimin e dëmeve, si dhe pasuritë dhe subjektet që kompensohen (Neni 41/6). Duke mos marrë asnjë përcaktim përsipër, mendoj se ligji lejon që Këshilli i Ministrave të rregullojë me një vendim kuadër, për sa është e mundur, këto kushte dhe kritere si më sipër.

Ky komponent i nënshtrohet në mënyrë të veçantë kontrollit gjyqësor, nëse pala e kërkon. Fakti, që veprimtaria e gjykatave është ngushtuar së tepërmi për shkak të Reformës në drejtësi dhe situatës së jashtëzakonshme, nuk do të thotë se aksesi në drejtësi i qytetarit shuhet. Ai mund të kërkojë shpërblimin e dëmit bazuar në legjislacionin përkatës edhe më vonë. Ky është një rregull universal, i cili është theksuar edhe nga postimet e autorëve të tjerë në këtë situatë të jashtëzakonshme .

Konkluzion: sa më sipër na bën të reflektojmë se shpallja e gjendjes së fatkeqësisë natyrore nuk është një qëllim në vetvete për shtetin, porse vendosja e saj duhet të konsiderohet si një garanci për qytetarët, me qëllim parandalimin e rrezikut dhe mënjanimin e pasojave.

Ajo çfarë mund të sugjerojmë në këtë kuadër, lidhet me garancitë juridiksionale, kontrollin parlamentar dhe shpirtin e zbatimit të këtij legjislacioni, i cili duhet të përshkohet nga parimi i Shtetit të së Drejtës.

Në këto situata, informimi i publikut është nevojshëm me qëllim që legjislacioni ekzistues të njihet mirë jo vetëm nga operatorët politikë dhe profesionistët, por edhe nga shtetasit vetë, pasi detyrimet e parashikuara në ligje u përkasin të gjitha subjekteve. Trajtimi i këtyre masave meriton një studim të gjerë e të mëvetëm, veçanërisht në kuadrin e kontrollit të tyre gjyqësor.

 

Denonco

Keni informacion në interes të publikut? Dërgojeni në Shqip duke klikuar këtu.

Poll

Biznes

Ndiqni të gjitha lajmet e fundit
në rrjetet tona shoqërore