Mirupafshim, jo lamtumirë

Venera Kastrati/ Artistja rrëfen rrugën e saj drejt artit dhe cila është në thelb domethënia e veprave të saj

Arti i jep gjithnjë një ndjesi të butë të shkuarës. Venera Kastrati, një artiste e re e artit bashkëkohor, kërkon të ruajë një raport të tillë në punët që ajo realizon. "Lamtumira" i mbyll dyert e nuk i lë më vend diskutimit e kërkimit, thotë ajo. Kështu, ajo përdor shpesh "Mirupafshim", e bindur se historitë e djeshme mund të jenë e ardhmja ose e sotmja e dikujt diku në botë. Më poshtë, Venera rrëfen në një intervistë lidhjen e saj me artin, kuptimin e një sërë punësh të realizuara prej saj dhe si e sheh artin bashkëkohor sot








Le ta nisim këtë bisedë me lidhjen tuaj me artin. Si ndodhi ajo?


Me përfundimin e studimeve në Akademinë e Tiranës, pata mundësinë të zgjeroj më shumë njohuritë e mia për sa i përket artit multimedial bashkëkohor në Akademinë e Brerës në Milano. Eksperiencat e ndryshme personale përgjatë këtyre 10 viteve të fundit, në Itali e vende të ndryshme jashtë Shqipërisë, kanë ndikuar pozitivisht në kërkimin e një identiteti artistik personal. Përvetësimi i lirisë dhe kurioziteti për njohuri të reja i kanë hapur dyert eksperimentit artistik tek unë.


Punët tuaja duken si një vështrim i thellë psikologjik i temës që keni zgjedhur të trajtoni. Për shembull: "I heard her voice on the tel... Kosovo ‘99", apo "Shtëpi e ëmbla shtëpi" … Si lindin këto vështrime artistike te ju?


Është e vërtetë, jam e interesuar mbi analizën psikologjike të problemeve dhe evolucionit social për sa i përket vendit ku ndodhet dhe kohës që jeton një shoqëri. Projekti i parë që ke përmendur më sipër ishte lidhur pikërisht me një moment të veçantë për të cilën emocioni i jetuar në atë kohë ishte aq i fortë, sa u lidh drejtpërdrejt me urgjencën për të komunikuar nëpërmjet artit. Është videoja e parë që kam realizuar i përket vitit 1999. Braktisja e vendbanimeve në Kosovë për shkak të luftës, dhe në shumë raste flakja jashtë shtëpive me forcë e pronarëve të tyre (e ndër to bënin pjesë edhe të afërmit e mi kosovarë) ishte një dhunim i madh i të drejtave të njeriut. Faktori i braktisjes së shtëpisë jo për zgjedhje, po për faktin e të qenit të detyruar, ishte një element i fortë dhe një përgjegjësi për të shprehur një emocion kaq të thellë në këtë video performancë. Ndërsa në "Home sweet home" ("Shtëpi e ëmbla shtëpi"), titulli vetë flet në formë nostalgjike për jetën prej emigranti dhe kujtimet e fëmijërisë, ose më mirë të së kaluarës. Por ky projekt ishte akoma vetëm fillimi i shumë të tjerëve që trajtoj më vonë, si për shembull: "Not choose not to be", ("Të mos zgjedhësh, të mos ekzistosh"), apo "7 volte mi ricordo di te", ("7 herë kujtohem për ty")…


Shumë interesant është dhe cikli me punët "Mirupafshim". Duke u ndalur te punët e këtij cikli, ju besoni se gjithnjë duhet të jetë fjala "mirupafshim" dhe jo "lamtumirë"?


"Lamtumira" i mbyll dyert, e nuk i lë më vend diskutimit e kërkimit. Ka pjesë të dhimbshme, por që kanë një vlerë të madhe njerëzore e poetike në jetën e gjithkujt, që ia vlen të analizohen e pse jo edhe të kujtohen. Kjo nuk do të thotë të ngelesh mbrapa me të kaluarën, por të identifikohesh me të qenit në kohën e tashme. Një "mirupafshim" edhe për faktin se historia ime e djeshme mund të jetë e sotmja, ose e ardhmja e dikujt tjetër në botë.


Vetëm pak muaj më parë ju prezantuat ekspozitën "Gruaja e krijon burrin, burri e vret atë". A është kjo moto një reflektim mbi mënyrën se si femra ende trajtohet në një pjesë të shoqërisë shqiptare, si mentalitet apo një reflektim më i gjerë i femrës sot kudo në botë?


Projekti është një kërkim mbi rëndësinë e rolit të gruas kudo në botë, se si prej mënyrës së edukimit e formimit që ajo ushtron te njeriu/burri varet e ardhmja dhe ekzistenca e asaj vetë. Për natyrën e idesë universale, faktori i rolit të gruas në Shqipëri është i nënkuptuar për sa i përket eksperiencës personale.


Duke u ndalur te kjo pyetje. Si i sheh femrat Venera sot?


Formulimi i fjalës "femër" më duket nënvleftësues. Dëshiroj të mendoj që është një provokim nga ana juaj, për t‘i lënë shteg diskutimit. Duke konsideruar faktorin "grua" sot, mendoj që mënyra e ekzistencës së saj varet nga shumë elementë si: socialë, kulturorë dhe ekonomikë. Jo çdokush ka mundësi të jetë i lirë e të gëzojë identitetin e vet të plotë. Për këtë unë mendoj që në momentin kur liria ekziston, edhe pse vetëm pjesërisht, gruaja, në bazë të rolit që ajo luan në shoqëri e në edukimin e saj, është rrënjësore.


Cili është raporti që ju ruani me kujtesën? Si një artiste që jeni formuar dhe keni jetuar jashtë Shqipërisë, çfarë është kujtesa për ju? A ju ndihmon ajo në mënyrën e ndërtimit të një pune dhe a dini të shkëputeni prej saj?


Për këtë kam folur edhe në disa intervista të tjera në kohët e fundit. Rindërtimi i së kaluarës është një lirim prej saj. Është pikërisht një projektim drejt të ardhmes, drejt një identiteti të ri.


Të qenit një artiste që vjen nga një vend si Shqipëria çfarë do të thotë për ju?


Është një krenari kur mendoj për vlerat njerëzore, kur mendoj për njerëzit e kulturës, që me shumë vështirësi po ndërtojnë një identitet të ri të Shqipërisë kudo në botë. Nga ana tjetër, krijon edhe një punë të vazhdueshme personale, për të ndryshuar opinionin publik të huaj, që nëpërmjet mediave e kronikave të përditshme vënë në pikëpyetje identitetin shqiptar.


Si e shihni përfaqësimin e artit shqiptar jashtë kufijve të Shqipërisë?


Mendoj që tashmë janë të gjitha mundësitë që arti shqiptar të ballafaqohet në nivel të lartë e profesional në ambientin ndërkombëtar. E për këtë janë artistë të rinj si Anri Sala e Adrian Paci, që padyshim po punojnë gjithmonë e më mirë. Ka akoma shumë vështirësi për t‘u tejkaluar për sa i përket pranimit të artistes/grua në art, dhe kjo fatmirësisht vjen më e lehtësuar në kontaktet me personalitete të njohura të huaj që kureshtja i shtyn të kenë më shumë informacion rreth artit dhe artistëve shqiptarë dhe në këtë mënyrë ndihmojnë promovimin e zgjedhjen e lirë të artistëve pa dallim racial e gjinor.


Duke i qëndruar kësaj teme... . Sipas jush, nga se vuan më shumë arti sot?


Shumë janë faktorët. E qartë që faktori ekonomik është me rëndësi thelbësore. Arti e kultura kanë nevojë për një mbështetje të madhe, pasi është e rëndësishme për zhvillimin e një vendi. Vështirësi të tjera mendoj janë shkëmbimi i programeve kulturore mësimore me vende të huaja, mundësi informuese mbi ngjarjet artistike më të rëndësishme nga e gjithë bota. Kontributi që mund të japin artistët, që tashmë janë në karrierë jashtë Shqipërisë për të sjellë eksperiencat e tyre në programe akademike, ose të tjera programe artistike. Kjo e fundit dhe përfshirja në programe të tilla o konferenca edhe e artistëve të tjerë të huaj, do u hapte dyert gjeneratave të artisteve të rinj për t‘u ballafaquar gjithmonë e më me lehtësi e sukses në nivelin ndërkombëtar. Një tjetër argument akoma i paprekur mirë në Shqipëri e ndoshta edhe fare i panjohur është formimi i figurave kuratoriale dhe i kritikëve. Hapja e muzeve dhe koleksioneve private e publike. Dhe së fundmi, lindja e zhvillimi i qendrave të artit bashkëkohor për t‘u dhënë mundësi eksperimenteve artistike dhe stimuluar punën e artistëve të rinj, duke përmendur që dikush edhe ka mundur të bëjë hapin e parë, si për shembull TIKA (rezidencë për artistët në Tiranë).


Me çfarë po punon aktualisht Venera?


Aktualisht jam duke punuar në një projekt interesant e stimulues për mua. Në këtë moment jam duke organizuar e mbledhur materialin e nevojshëm për këtë punë të re. Por do mund të flas më me detaje së shpejti, kur ideja të jetë në zhvillim.