Kur takoja Gabriel Garcia Marquez-in

Nga Mira Meksi

Tarazona në Aragon dhe Aragoni në Spanjë. Mjeshtre në luftëra e në traktate paqeje, luftëtare mijëvjeçare kundër kartagjenasve, romakëve dhe vizigotëve, e shkatërruar dhe e rindërtuar qindra herë, vendqëndrim i mbretërve katolikë, rezonancë e veçantë politike dhe intime për Isabelën dhe Fernandon, përzierje e kulturave kristiane, hebraike dhe islamike, me një katedrale së cilës iu deshën gjashtë shekuj për t’u ndërtuar, duke filluar nga ai XII, dhe ku ndeshen të gjitha stilet: romanik, gotik, arab, plateresk, barok; qyteti i alkimisë, i legjendave, i fantazmave, i manastirit të famshëm të Veruelës, ku punoi poeti i madh romantik i Spanjës, Gustavo Adolfo Bécquer -i, qyteti i Kryqit të Zi të Bécquer-it dhe i korridave – Tarazona, me një diell qindravjeçar të ngërthyer mbi krye, dhe me tringëllimën e përhershme të kambanave, mikpritëse si asnjë vis tjetër i Spanjës, mbante në gjirin e saj një Babel gjuhësh.

Babeli – Shtëpia e Përkthyesit, e vetmja e këtij lloji në Spanjë, ishte krijuar dy vjet më parë me nismën e zotit Francisco Uriz, përkthyes i sprovuar nga suedishtja, poet dhe dramaturg i njohur. Mbështetej financiarisht nga Këshilli i Europës, Bashkia e Zaragoza-s dhe investitorë vendas. Aty punova përmbi dy muaj, në një ambjent dashamirës dhe komod, me një bibliotekë nga më të pasurat në dispozición, me fjalorë gjuhësorë që as nuk i kisha ëndërruar, e mbi të gjitha, me kompjuterin e parë që njoha dhe mësova dhe që më ndihu aq shumë në mjeshtërinë time. Aty njoha përkthyes të tjerë, poetë, shkrimtarë nga e gjithë bota, si edhe shpirtra binjakë në adhurimin tim ndaj Gabriel Garcia Marquez-it. Zoti Uriz ishte miku i tij, ashtu siç kishte qenë miku i ngushtë i Julio Cortazar-it dhe i Pablo Neruda-s.

Odiseja e përpjekjeve të mia për ta takuar Marquez-in filloi një pasdite shtatori, kur në gazetën El Pais lexova njoftimin se Marquez-i ndodhej në Madrid. Ishte nisur rrugës për në Tokio, ku do të bisedonte me regjisorin e famshëm japonez, Akira Kurosawan, për mundësinë e adaptimit filmik të romanit të tij Vjeshta e Patriarkut. Gabo-ja, siç e thërrisnin miqtë e tij, e kishte marrë rrugën më nge ( i kishte fobi avionët) dhe, si ata shkollarët që ndalen vitrinave përpara se të mbërrijnë në shkollë, po rrugëtonte itinerarit Havanë-Bogota-Madrid-Barcelonë-Paris-Moskë-Tokio.





Që të takoje Marquez-in në Barcelona, qyteti më i dashur i Spanjës për të, duhej të kaloje domosdo nga Carmen Balcels-i, agjentja e tij e plotfuqishme letrare, e cila ishte vërtet një mur pothuaj i pakapërcyeshëm.
Shumë telefonatave-ndërhyrje, që zoti Uriz i bëri Carmen-it, ku kërkonte një takim disaminutësh për përkthyesen shqiptare të Dashuria në kohërat e kolerës me Marquez-in – ajo iu përgjigj me një jo të prerë.
Mëngjesin e tetëmbëdhjetë shtatorit e dëshpëruar nga pamundësia e atij takimi e telefonova vetë zonjën Balcels, me mendjen të dalë ku të dalë, përse të mos e bëj edhe këtë përpjekje të fundit, e cila m’u përgjigj se Gabo ishte tepër i zënë dhe se herën tjetër që do të vija në Spanjë, me siguri do që ta takoja atë. Atëherë iu përgjigja aty për aty: “ Mund të mos ketë për mua një herë tjetër, nuk është e lehtë të dalësh nga Shqipëria”. Ishte viti 90 dhe kisha goditur në shenjë me ato fjalë, zemra e artë e Carmen-it u dorëzua përnjëherë, dhe ma la takimin e shumëdëshiruar po atë pasdreke në Barcelonë, në Selinë e Agjencisë Letrare të Carmen Balcels-it, në Rrugën Diagonal.

Afër mesditës nisi udhëtimi im haluçinant drejt Barcelona.

Kur Carmen Balcels-i më futi në sallon, duke më thënë se Gabo-ja ishte duke folur në telefon me Kolumbinë, unë nuk e kisha marrë akoma veten nga turbullimi vezullimtar që më shkaktoi Barcelona. Ishte hera e parë që shkelja në atë qytet përrallor të cilin do ta doja më vonë edhe më fort se Madridin. Turbullimi nga takimi i afërt me shkrimtarin e botës dhe turbullimi i Barcelonés më ranë përsipër. Me siguri duhet të kisha pamje të hutuar e të mpirë, sepse ajo nxitoi të më pyeste në doja diçka për të pirë. “Ujë, – i thashë. – Bën shumë vapë.” Vapë bënte, vërtet, por, kur pashë Carmen-in të hynte përsëri në derë me kanën e ujit në dorë dhe me Gabo-n në krah, ndjeva të më bëheshin duart akull. “El Gabo – Mira”, – ma prezantoi ajo dhe për çudi ai m’u duk si i plakur dhe shtatshkurtër , ndonëse nuk ishte i atillë. Dhe joreal. Gabo-ja i Madh! E kisha parë në fotografi dy javë më parë në një artikull të botuar në El Pais shumë më të ri e më të shëndetshëm. Ja fotografitë janë të punuara, ja më bëjnë sytë mendova vetëtimthi, ndërsa hidhja këmbët drejt tij. Qëndruam të dy përballë disa çaste: ai buzagaz, unë përpara një mëdyshjeje vdekjeprurëse: ta përqafoja apo t’i jepja vetëm dorën? As njëra, as tjetra. Topitja me kriza disasekondëshe ishte sëmundja që më shoqëroi gjatë takimit. Ma zgjati ai dorën, duke thënë: “Esta jovencita, es mi traductora.” (Kjo çupëlina, është përkthyesja ime sp.). E tha me aq ëmbëlsi dhe dashuri, saqë unë nuk u zemërova aspak që më quajti çupëlinë, por i shkova pas që të ulesha pranë tij. Vura re se kishte veshur po atë xhaketë të hollë linoje me jakë të mbyllur me të cilën u shfaq në ceremoninë e çmimit Nobel tetë vjet më parë duke thyer tabutë e frakut. Zura ta sodisja me kujdes, duke bërë krahasimet me tërë ato fotografi revistash e gazetash që kisha parë në Shtëpinë e Përkthyesit: sy të trishtuar (madje dhe kur qeshte mbeteshin të trishtë), dhëmbë përsosërisht të bardhë, flokë thinjoshë dhe stilografi i zi i gjithhershëm në xhepin e xhaketës së përqumësht, të cilin s’mund ta ndaja dot nga portreti i Gabo-s. Ishte kaq e vërtetë, sa edhe karikaturisti, i cili për të ilustruar një artikull mbi Marquez-in, kishte vizatuar stilografin e tij të zi në përmasa vigane dhe, të fshehur pas stilografit, portretin vocërrak të Gabo-s.

– Po ç’bën ti këtu në Spanjë, moj Mira Meksi? – më pyeti. (Emrin tim e kishte të shkruar në një pusullkë)

– Përkthej në shqip Garcia Marquez-in, – iu përgjigja.

– Shumë mirë, – më tha. – Po ç’vepër të tij?

Atëherë nisa t’i tregoja se si në Shtëpinë e Përkthyesit në Tarazona, Paco Uriz-i më kishte dhënë një libërth të numërtuar me novelën e tij Gjurmët e gjakut tënd mbi dëborë. E lexova me një frymë novelën-perlë dhe nisa ta përktheja. E kisha mbaruar përpara disa ditësh. Gabo-s i pëlqeu shumë fjala “perlë” që përdora dhe më rrëfeu se si kishte pasur ndër mend të shkruante edhe shtatë novela të tjera, ku të rrëfente aventurat e latino-amerikanëve në Evropë, e t’i përmblidhte pastaj në një libër me tregime dhe novela, andaj edhe kjo novelë nuk kish parë dritën e botimit masiv dhe as ishte lejuar përkthimi i saj.
– Por s’munda dot të shkruaj tjetër novelë. U harxhova i tëri në të, moj Mira. Emrin tim e thoshte me shumë lehtësi, ndryshe nga spanjollët që, zakonisht, herën e parë e shqiptonin Mila.

Sytë e tij u ngulitën për disa çaste mbi një pikturë abstraksioniste në murin përballë. Pastaj, duke zbritur nga qiejt e pikturës, u kujtua dhe më pyeti:

– Po mirë, ti e ke përkthyer dhe tani ke ndër mend ta botosh “perlën” që s’është botuar askund?

– Sigurisht – iu përgjigja unë me sinqeritet pa e vrarë shumë mendjen se kjo cenonte të drejtat e autorit.

– Ashtu? – tha Gabo-ja, duke qeshur. – Po ti qenke një lule pirate!

E kështu, mes miqve të mi në Spanjë, më mbeti emri Lulja pirate ose Lulja pirate e Gabo-s.

Më pas biseda u fut në shkurret gjembaçe të përkthimit. Gabo-ja fliste si përkthyes i regjur, pyeste, jepte këshilla. Më pyeti, për shembull, për vështirësitë që kisha hasur në përkthimin e romanit të tij Dashuria në kohërat e kolerës.

– Po me fjalët që mendon se lexuesi nuk i kupton, si ia bën? – më tha.

– E lehtë fare – iu përgjigja. – Ndodh shumë rrallë, por kur ndodh u ngjis nga një yllëz dhe ua shpjegoj kuptimin në fund të faqes.

Dukej se Gabo-ja këtë përgjigje kishte pritur, se s’më la ta mbaroja fjalën dhe thirri:- E lehtë e lehtë, por kujdes me ato shpjegimet… A e di se si i ka shpjeguar los higuerones (pemë fiku e Amerikës Latine) te Kronika e një vdekjeje të shpallur përkthyesi im italian? Dëgjo, unë që i vogël i kam pasur tmerr këto pemë me degët e tyre të errëta e të spërdredhura llahtar, gjithmonë më janë dukur kobzeza dhe ëndrrat e frikshme më janë shpifur përherë me to. Te Kronika, janë los higuerones që mbajnë gjithë peshën e tmerrit. Mirëpo përkthyesi italian i ngjiti fjalës atë yllëzin tënd dhe i dha shpjegimin më të rëndomtë e më të shpëlarë të botës, duke ia hequr të gjithë ngjyrimin artistik: pemë fiku që rritet në Amerikën Latine, me dru të fortë, të bukur, që shërben për të bërë orendi dhe anije… Prandaj edhe jam kundër shpjegimeve.

Marquez-i ishte shumë entuziast për krijimin e Shtëpisë së Përkthyesit në Tarazona, për bashkëpunimin midis përkthyesve dhe sidomos midis autorit dhe përkthyesit. Më pyeti se kush e financonte. “Unë vetë, – më tregoi, – kam ngritur një shkollë kinematografike në Kubë, ku studiojnë dy mijë studentë, për tre vjet.” Pastaj më tregoi se merrej me skenarë televizivë, se e krahasonte veten me një makinë krijuese, që shkruante, madje, edhe në avion gjatë fluturimeve të gjata, për të mos iu fikur motori. U lehtësua kur e sigurova se gjuha shqipe nuk kishte gërma cirilike dhe më dëgjoi me kërshëri kur i tregova shumë shkurt se ishte një nga gjuhët me të lashta të Europës.

– Po tani ç’keni në dorë? – e pyeta.
– Tani po merrem me kujtime, – m’u përgjigj. – Por… – M’u afrua më pranë e më tha zëulët: – zakonisht tjetër them dhe tjetër shkruaj.
Unë shihja me bisht të syrit orën që rendte si e çmendur, duke e lënë disa herë pas njëçerekorëshin takim me Gabo-n që më kishte premtuar Carmen-i fuqiplotë, dhe mbaja sytë me frikë nga dera se mos shfaqej ajo dhe biseda jonë merrte fund. Por biseda vazhdoi gjatë e paturbulluar. Folëm e folëm përsëri, për të drejtat e autorit në botë, për politikë, për miqtë politikanë të Gabo-s, për Amerikën Latine, për Kolumbinë, “vendin më të rrezikshëm të botës”, siç e quante Marquez-i, së cilës po i fironte gjaku nga droga…
Dhe takimi ynë i gjatë mori fund ashtu siç e pata parashikuar: me shfaqjen në derë të engjëllit- mbrojtës të El Gabo-s, që mbante në dorë Gjenerali në labirintin e tij, veprën më të fundit të Marquez-it. Ai e mori librin dhe hoqi stilografin e zi nga xhepi i këmishës. Diçka do të ndodhte që stilografi i zi po ndërronte vend! Gaboja shfletoi disa faqe dhe zuri ta rrëshqiste stilografin mbi letër. Fytyra i ndriste nga një buzëqeshje fëmijërore. Zgjata kokën. Po vizatonte një lule tetëpetaleshe me bisht të gjatë, të gjatë, sa i hante fleta, dhe përbri: Një lule pirate për Mirën. Gabriel, ’90”.
Kur nisa udhën e kthimit për në Tarazona, Barcelona dukej si e mbytur në një dallgë të purpurt nga një muzg tejet i përflakur.
Pas mesnate, në Tarazona, u kujtova se nuk i kisha thënë Gabo-s gjënë më kryesore: se e adhuroja atë si shkrimtar dhe gjithë veprën e tij. Si asnjë shkrimtar tjetër në botë. Atëherë mora dhe i shkrova një kartolinë me pak fjalë që i thoshin shumëçka.





Comments are closed.