Mbi dogmën, origjinën dhe trashëgiminë e realizmit socialist

Agron TUFA

Nocioni

Nocioni qendror i dogmës ideologjike të komunizmit sovjet mbi artin, funksionin dhe rolin e tij është realizmi socialist. Procesi i ngjizjes dhe formësimit të realizmit socialist shkon paralelisht me kristalizimin e vetëdijes shoqërore sovjete të pasrevolucionit në dy vektorë: “poshtë”, në gjirin e psikologjisë së masave dhe “lart”, me forcimin e instituteve ideologjike shtetëroro-partiake.



Në vitet ’20 ekzistojnë diskurse të pafundme se çfarë duhet të përfaqësojë “stili i artit proletar”, ndërkaq që rrethet e artistëve janë ende mjaft larg konsensusit të këtij rrafshi. Një veprimtar i tillë kompetent, si A. Lunaçarskij, deri në fund të viteve njëzet nuk lodhet së nënvizuari: “Përpunimi përfundimtar” i unitetit të ri artistik mbetet punë e së ardhmes”. Ndërsa termi “realizëm socialist” shfaqet vetëm në vjeshtën e vitit 1932 gjatë një takimi të Stalinit me Gorkin dhe shkrimtarët e elitës sovjete. Pas kongresit të shkrimtarëve më 1934, “metoda” socrealiste përfton statusin e doktrinës shtetërore.

Në vitin 1936 pushteti sovjet ndërmerr masa për zbatimin total e të padiskutueshëm të metodës socrealiste në të gjitha artet në BRSS. Realizmi socialist bëhet termi dominues në shkencën e letërsisë sovjete dhe në shkencat e arteve qysh në vitet ’30 për të shenjuar “metodën themelore” e cila “i kërkon artistit paraqitjen me vërtetësi konkrete historike të realitetit në zhvillimin e tij revolucionar”, realitet i cili ndërthuret ‘me detyrën e edukimit të punonjësve në frymën e socializmit’ (“Kongresi i Lidhjes së Shkrimtarëve të BRSS-së”, 1934). Nocioni estetik “realizëm” lidhej me përcaktimin “socialist”, çka solli në praktikë nënshtrimin e letërsisë dhe arteve ndaj principeve të ideologjisë dhe politikës.

Postulati kryesor i realizmit socialist u bë partishmëria dhe ideshmëria sociale. Përpjekjet (nga fundi i viteve 1950) për ta zgjeruar “bazën teorike” të realizmit socialist (postulatet e artit popullor, dhe pastaj të humanizmit socialist) nuk e mundësuan themelimin e një estetike të realizmit socialist si metodë artistike.

Kërkesat e realizmit socialist u shndërruan faktikisht në tabu që e frenuan krijimtarinë që për vite me radhë ishte mënjanuar (shmangur) nga jeta shpirtërore e popullit prej veprave të talentuara të Anna Ahmatovës, Dmitri Shostakoviçit, Sergej Ejzenshtejnit, Pavel Filonovit, etj., duke stimuluar përkundrazi krijimin e veprave mediokre e konformiste që u bënë bori të propagandës.

Përpjekjet për ta zgjeruar “bazën teoretike” të socrealizmit me idetë e “tabanit popullor” (në fund të viteve ’30), të “socializmit humanist” (në fund të viteve ’50) ose me parimet e estetikës së “sistemit të hapur” (në vitet ’70), nuk e ndryshuan statusin zyrtar dhe natyrën ideologjike të nocionit. Në fund të viteve ’80 socrealizmi shndërrohet në term historiko-letrar.

Një formulim interesant ka dhënë Andrej Sinjavski në artikullin e tij “Çfarë është realizmi socialist”: “…një gjysmë-art gjysmëklasik, jo shumë socialist dhe aspak realist”. Tragjedia (apo komedia) e socrealizmit ka të bëjë me faktin se ai ekzistoi në epokën e lulëzimit të vetëdijes neomitologjike, modernizmit dhe artit avangardist, të cilët nuk mund të mos ndikonin në poetikën socrealiste.

Kështu, për shembull, në romanin “Nëna”, Gorki na jep një version të mesisë ndërmjet Marksit dhe Shën Mërisë. Në roman paraqitet mjaft hollësishëm miti kristian mbi Shpëtimtarin (Pavel Vllasovi), i cili flijon veten në emër të gjithë njerëzimit dhe nënës së tij (domethënë Shën Mërisë) – kësaj figure kyçe për vetëdijen ruse dhe mitit kristian të adoptuar prej saj.

Kjo që thamë nuk e kundërshton faktin se kjo vepër është diçka krejtësisht mediokre. Rëndësi ka që, duke i shpallur luftë religjionit, bolshevikët megjithatë shpallën një religjion të ri, shumë të njohur e të harruar për të krishterët e lashtë. Për këtë ka shkruar bindshëm një nga historianët më të njohur të kulturës, sër Arnold Xhozef Tojnbin.

“Kishës së zhvilluar bolshevikët i kundërvunë bashkësinë kompakte kristiane, por primitive, të shekujve të parë pas Krishtit me kultin e varfërisë, shoqërizimin e pasurisë dhe agresivitetin ndaj paganëve ideologjikë. Po ashtu si kristianët e parë, “republika e re sovjete” gjendej në  “rrethin e armiqve”, veçse në rastin e parë kjo ishte Perandoria e shpartalluar romake, kurse në të dytin – shoqëria e përparuar kapitaliste.

Në rastin e parë fitoi Krishtërimi, në rastin e dytë – Kapitalizmi.
Tek romani “Nëna” shohim stadin embrional të shumë karakteristikave, që do ta përcaktojnë letërsinë e socrealizmit dhe pathosin e saj entuziast me “realizmin heroik”, “monumental”, “social”, “tendencioz”, “romantik” dhe me kategorinë e “popullores” si parim bazë të veprës së artit.

Nganjëherë utopia e ëndërrimeve mbi “mbretërinë përrallore të vëllazërisë midis njerëzve” përfton në këtë roman të Gorkit forma të tilla ekstremale e të pakompromis, saqë për interpretimin e tyre i duhet lypur ndihmë doktor Frojdit (apo idhtarëve të tij në kritikën bashkëkohore):

“Ai ndërroi pozën, mori sërish penën dhe shqiptoi, duke nënvizuar me lëvizjet e dorës ritmin e fjalëve të tij: “Jeta familjare e ul energjinë e një revolucionari, gjithmonë e ul! Fëmijët, vështirësitë, nevoja për të punuar më shumë për sigurimin e bukës së gojës. Por revolucionari duhet ta grumbullojë energjinë e tij pandërprerje, gjithnjë më thellë e më gjerë”
“Ulur në dysheme, Andrei shtriu këmbët në të dy anët e samovarit dhe ia nguli sytë Pavlit. Nëna qëndronte në derë, duke e mbështjellë me një vështrim të trishtë e ledhatar zverkun e rrumbullt të Andreit dhe qafën e tij të gjatë e të kërrusur. Ai i dha torsit prapa, u mbështet me pëllëmbë në dysheme, u hodhi një vështrim Nënës dhe të birit me sytë e përskuqur dhe, duke u kapsallitur, foli me të qetë:
– Ah, sa njerëz të mirë, që jeni!
Pavli u përkul mbi të dhe e kapi për dore.
– Mos më tërhiq! – tha mbyturazi Andrei. – Me aq vrull si e ke marrë do të më lëndosh…
– Përse paskeni turp kështu? – tha trishtueshëm Nëna. – Të ishi puthur të paktën, të ishi përqafuar fort e fort…
– Të pëlqen? – e pyeti Pavli.
– Mundet! – u përgjegj Andrei, duke u ngritur.
Me t’u përqafuar, ata ngrinë për një copë herë – dy trupa – një shpirt, që digjeshin e përvëloheshin nga ndjenja e miqësisë”.[1]

Ky pasazh mjafton për të skicuar idenë mbi një botë pa femra, por ama me komunizmin, një botë me dashurinë besnike mashkullore si një trup i vetëm që rreh për idealin e partisë, botë që do të shoqërojë heroin pozitiv të veprave socrealiste.

Një vepër tjetër e mitologjisë socrealiste është romani i A. S. Serafimoviçit “Përroi i hekurt”, i cili rrëfen se si një komandant i kuq, Kozhuhu, që nxjerr divizionin e Tamanskit nga rrethimi, nën dritën e mitologjisë evangjeliste, historisë së daljes së judejve nga Egjipti dhe përftimit të Tokës së Premtuar. Kozhuhu këtu del gjoja në rolin e Moisiut, për çka gjejmë edhe aludime të drejtpërdrejta në tekst. Me vite realizmi socialist përpunoi mitologjinë e vet ideologjike. Kjo mitologji ka tipare jo më romantike, por më së shumti të planit klasik.

Siç dihet, konflikti bazë në ideologjinë e klasicizmit është konflikti ndërmjet detyrës/arsyes dhe ndjenjës, ku fiton detyra. Në vepra të tilla të socrealizmit si “Çimetoja” të F. Glladkovit, “Si u kalit çeliku” të N. Ostrovskijt, “Rrëfim për njeriun e vërtetë” të B.

Polevojit, dalin në pah qartazi këto karakteristrika. Heroi i veprave të tilla heq dorë nga dashuria për hir të revolucionit. Realizmi socialist e tejkalon edhe klasicizmin. Heroi i tij, i shpërblyer nga pushteti, e humbet në përgjithësi kurmin njerëzor, duke u shndërruar në robot. Diç e këtillë ndodh me Pavel Korçaginin.

E përmbyll këtë mitologjemë Aleksej Meresjev me “Njeriu i vërtetë”, i cili zëvendëson “njeriun e vogël”, “njeriun e tepërt” të letërsisë ruse të shekullit XIX. Njeriu i vërtetë është një mutant teknologjik. Atij i kanë shkurtuar këmbët, por ai vazhdon të mbetet pilot, përveç kësaj, shkrihet me makinën – ky episod është përshkruar mjaft hollësisht në romanin e Boris Polevojit.

Trupi i personazhit socrealist zëvendësohet me hekurin, ai kalitet me çelik një “druvar i hekurt” i socializmit të zhvilluar. Në shumëçka, këtë poetikë të papërsëritshme të socrealizmit rus e kanë “zbuluar” poetët dhe artistët e konceptualizmit rus 1960.

Thelbi mitologjik i socrealizmit

Një shembull klasik të mitologjisë së socrealizmit e jep libri i N. Ostrovskit “Si u kalit çeliku” (1932-1934), në të cilin është përpunuar tipi i heroit pozitiv. Në kongresin e parë të shkrimtarëve sovjetë, M. Gorki shprehet: “Miti është një trillim. Të trillosh do të thotë nxjerrësh nga shuma e përgjithshme e të dhënës reale një mendim bazë dhe ta mishërosh atë në imazh – kësodore ne përftojmë realizmin”.

Sipas kësaj logjike, i bie që imazhi mitologjik, i shndërruar në imazh bashkëkohor, jep realizmin. Romani i Ostrovskit ka të bëjë pikërisht me këtë lloj realizmi. Heroi mitologjik – Herakliu, Prometeu apo kreshniku rus, i armatosur me ideologjinë socialiste, do të truimfojnë me çdo kusht.

Mbi romanin “Si u kalit çeliku” autori punonte gjatë viteve kur në vend hidheshin themelet e industrisë sovjete dhe titulli metaforik i romanit i përkon kohës. Romani në shumëçka është biografik, prandaj tradicionalisht ai nis nga fëmijëria e heroit, koha kur ende nuk mund të flitet për “çelikun” e karakterit, kur njeriu është ende i dobët e i pambrojtur dhe ka nevojë për dashuri e kujdesje.

Nuk ndodh kështu me Ostrovskin, që paraqet fëmijërinë e heroit të ardhshëm të socializmit. Në faqet e para, sikundër merret me mend për një fëmijë nga gjiri i popullit, na jepet një fëmijëri plot fyerje. Por fëmija Korçagin menjëherë “i bren zinxhirët” dhe hakmerret. Ostrovski as nuk kujtohet, dobaren për një lot të djaloshit. I gatshëm për të pranuar bolshevizmin, fëmija si një Herkul që mbyt gjarprin në djep, është i aftë të mbrojë jo vetëm veten e vet, por edhe të tjerët.

Lexuesit bashkëkohor mund t’i duket një roman-tragjedi “Si u kalit çeliku”, duke marrë parasysh tmerrin e torturave fizike që pëson Korçagini. I pari kritik në letërsinë ruse që ka përcaktuar problemin e tragjedisë, ka qenë Bjelinski. Ai mendonte se thelbi i saj ka të bëjë me konfrontimin e joshjes së natyrshme me ndjenjën e detyrës, e po ashtu me mospërputhjen e natyrës njerëzore me vendin në të cilin e ka vendosur fati.

Dhe viktimë të tragjedisë, sipas kësaj logjike, ka gjasë të jetë vetëm njeriu i cilësive të larta, i cili e ndjen mjaft qartë gjendjen e tij. Tek Ostrovski, sipas ligjeve të mitologjisë apo eposit të kreshnikëve rusë, joshjet e natyrshme dhe detyra morale përputhen. Por tragjedia duhet kërkuar gjetkë.

Thelbi i saj gjendet në uniformitetin e detyrës dhe ligjeve të natyrës, sipas të cilave janë ndërtuar njerëzit në përgjithësi. Nëse romani do të ishte strukturuar sipas tipit të romaneve të shekullit XIX, atëherë gjithçka me të drejtë do të reduktohej në problemin e dështimit të dashurisë së Pavlit ndaj Tonjës apo Ritës.

Do të përftohej kësodore tragjedia e ndrydhjes në vetevete të ndjenjës intime në emër të një ideali shoqëror. Por heroi mbërrin në këtë majë të vetëdijes kur privatja dhe shoqërorja janë të pandashme për të, madje pa tendosje e pa luftë të brendshme, jo sikundër e ndeshim, për shembull, tek Majakovski.

Por në këtë pikë ai ndeshet më një kufi. Të jetë privatësi më shumë se sa është, ai nuk mundet dhe askush nuk do të mundej. Të duket se ke të bësh me triumfin e Njeriut. Por ka mbetur një kufi tjetër, i fundit, i pakapërcyeshëm, i pavënë re prej kujt – ligjet e natyrës, sëmundja dhe vdekja, ku shprehja e privatësisë nuk luan më asnjë rol.

Mbi vdekjen kanë menduar të gjithë filozofët dhe shumë heronj të letërsisë botërore. Por zor se gjen në letërsi dhe filozofi një marrëdhënie të tillë ndaj vdekjes si te Korçagini. Për Pavlin, e çmuar nuk është jeta, por mundësia për të qenë i dobishëm për njerëzit, mundësi të cilën ia heq vdekja. Kjo është e panatyrshme për njeriun, por për heroin mitologjik, për shembull, për Prometeun, rezulton normë.

Në po këtë kohë, në vitin 1932, Gorki ëndërronte të krijonte në letërsi mbi njeriun rus. Vuajtjet dhe mundimet e pesëvjeçarit të parë, Gorki i frymëzuar i shihte si pengesa të përkohshme. Ndërsa Ostrovski, që i përjetonte me trupin e tij fizik këto mundime, nuk mendonte për karakterin e tyre të përkohshëm. Me heroin e tij autobiografik, që vuan nga dhimbja dhe verbëria, ai bën një Promete, duke ia privuar këtij karakteri tiparet e mbinjeriut.

Nganjëherë, librin e Ostrovskit e lexojnë si një vepër mbi llojin e martirit të ri. Megjithatë, i sëmuri Korçagin i fsheh dhe nuk i demonstron vuajtjet e tij: “Të gjithë e dinin që nëse Korçagini do të rënkojë, ai ka humbur ndjenjat”. Për shembull, jetëshkrimi i protopapë Avakumit është një propagandë klasike për idenë, ndërkaq që vuajtja demonstrative e heroit mitologjik nuk shkon, ai është pafundësisht i durueshëm.

Në romanin e tij Ostrovski përshkruan në shumëçka jetën e vet dhe prandaj Korçagini vendos të shkruajë libër. Tjetër gjë ai s’mund të bëjë më për shkak të pamundësisë fizike, por libri, në të kuptuarit rus, nuk është një art i fjalës së bukur, porse një levë për modifikimin e ndërgjegjes së njerëzve. Letërsia ruse është edukative në kuptimin e drejtpërdrejtë të fjalës.

Për Korçaginin procesi i shkrimit të librit është edhe një ngadhënjim tjetër mbi natyrën, është dëshmi e pamposhtësisë së tij, përbuzje ndaj goditjeve të fatit. Rëndom artisti paguan për procesin e tij krijues, duke e quajtur atë mundimi krijues. Korçagini jep copa nga jeta e tij, duke i hedhur ato në krijimtari. Vepra letrare merr me vete dhe një pjesë të jetës së krijuesit.

Po me Korçaginin ndodhi procesi i përkundërt; ai e përjeton intensivisht jetën e tij, duke nxjerrë prej saj etalonin e sjelljes së njeriut sovjet.
Ka dhe një aspekt tjetër të finales. Lexuesi mban në dorë librin të cilin Korçagini është ende duke e shkruar dhe shqetësohet nga mungesa e përgjigjes nga redaksia. Kjo të kujton një truk të Servantesit, kur heroi i vëllimit të dytë të “Don Kishotit” lexon vëllimin e parë.

Tek Ostrovski heroi i librit shkruan po atë libër, d.m.th., duke mbetur personazh letrar, ai del nga vepra letrare, shndërrohet në objektivitet, po aq objekt joletrar sikundërse lexuesi. Të lashtët, duke krijuar mitin, nuk e quanin atë letërsi, trillim – këtu qëndron ndryshimi ndërmjet mitit dhe përrallës. Kështu dhe romani i Ostrovskit është më shumë një fakt jetësor se sa fakt i letërsisë.

  1. Trashëgimia e realizmit socialist në Shqipëri

Në mesin e viteve ’40 të shekullit të kaluar, Letërsia shqiptare kishte krijuar variantin e saj thuajse modernist, krahas traditës klasike, me rimarrjen e traditave të mëdha romantike nga letërsitë perëndimore, kryesisht duke zhvilluar një narrativë të mbështetur në substancën folklorike e etnopsikike vendase. Autorët shqiptarë, ndonëse të paktë gjatë këtyre viteve, janë individualitete që formojnë një botë artistike e estetike me relief të spikatur. Në prozë janë tregimet e novelat e Mitrush Kutelit në trajtën e rrëfenjës neoromantike, me gjuhë të pasur e kolorit lokal, të përshkuara nga një fije e hollë humori, grotesku, nonsensi e absurditeti (“Xha Brahua i Shkumbanores”, “Vjeshta e Xheladin Beut”, e më vonë, novela “E madhe është gjëma e mëkatit’).

Në analogji me të, por me një apel tjetër, janë tregimet dhe novelat e Ernest Koliqit, në të cilat konfrontohet e reja, me përfytyrimet mitologjike, tradicionale e kanunore, një skicim i shqiptarit të veriut në vitet ’30, sidomos në vëllimet “Hija e maleve” dhe “Tregtar flamujsh”. Ka tregime që shfaqin hapur tendencat psikospektive e psikanalitike në lëndën shqiptare, të cilat përkojnë me truke e metoda të modernizmit europian.

Për shembull, te Koliqi, protagonisti i tregimit “Kumbulla përtej murit”, i cili nëpërmjet shijes së kumbullave në bahçen e dajeshës, duket krejt analog me mekanizmin e përftimit të kujtesës së heroit prustian, kur ky, me të provuar, pas shumë vitesh, shijen e çajit dhe biskotave “madëlen” të fëmijërisë, ringre nga filxhani i çajit, po nëpërmjet shijes, gjithë kopshtet e fëmijërisë me detaja të imëta.

Si Kuteli ashtu dhe Koliqi, ndërkallin në narrativën e vet neoromantike një përmasë poezie, të cilën, edhe pse e praktikojnë në zhanër të pastër, e kanë të shpërndarë në prozën e tyre në trajtën e arkipelagëve liriko-meditativë. Ky zhanër tek Kuteli dhe Koliqi gjen rast të depërtojë në skicat, reportazhet emotive dhe miniaturat e shkurtra, ku një model të kësaj ligjërate poetike në prozë na ka lënë Koliqi me  7 “Pasqyrat e narcizit”.

Një faqe tjetër e modernitet të këtyre viteve të apostrofuara është dhe proza ekspresioniste e Migjenit. Ajo më shumë se realiste, i përshtatet ekspresionit të fuqishëm të fillimshekullit, që e kemi parë në të ashtuquajturin “ekspresionizëm gjerman”, kryesisht tek poetë si Georg Trakl, Franc Verfel, Elsa Lasker Shyler apo Gotfrit Ben.

Edhe poezia e Migjenit, pavarësisht prirjes së fort sociale dhe gjoja realiste, ecën në këtë krah modernist të ekspresionizmit, nonëse për tiparet e tij ka një shekull që diskutohet.Përafërsisht në këtë kohë me Migjenin shfaqet edhe Gaspër Pali, një shartim mes mitologjisë klasike, simbolizmit dhe ekspresionizmit.
Në poezi falangën e poetëve modernistë e prin Lasgush Poradeci me epigonët e tij në vitet ’30-40.

Është folur e stërfolur për njëfarë simbolizmi të Lasgushit dhe me të drejtë, por atë më parë se tek idetë e tij kantianë mbi kategoritë e përjetshme metafizike, duhet ta kërkojmë në ekspresionin e ngjyrës, metafizikës së tingullit, ritmeve, harmonisë dhe efekteve aliteracionale në të cilin imazhi i përputhet gjuhës së vetëhabitur, e cila sikur e lëdhaton subjektin lirik.

Letërsia e modelit klasik qe bërë tashmë e njohur dhe e ngulitur në këto vite me Fishtën, Mjedën, Nolin, Haxhiademit, Vincens Prenushin, Lazër shantojën, Ali Asllanin etj.
Ideja e hedhur nga studiuesi Sabri Hamiti, se “Letërsia shqipe nuk e ka njohur formacionin e shkrimit realist”, është më se e vërtetë, sikundër nuk do ta njohë as në vitet e pasluftës së dytë Botërore.

Në përvojën e Letërsisë shqipe, mungesa e kësaj tradite realiste të shkrimit ka sjellë një “pështjellim” në kodin e saj. Mbase pikërisht deri para luftës së Dytë, ka qenë një klimë e përshtatshme për të nisur formacionet e para të një tradite kombëtare realiste të letrave tona dhe se, ky lloj shkrimi do t’i mundësonte letërsisë shqipe të kalonte në “skanerin” e saj një gamë të gjerë të problematikës së saj të trashëguar e të re, sipas një ballafaqimi konkret e të prekshëm.

Mirëpo kjo fazë ishte e pamundur të prekej pas vitit 1944, kohë kur në letërsinë tonë kombëtare u imponua një “mish i huaj” siç qe metoda e Relizmit Socialist, e cila i ndërpreu të gjitha linjat e trashëguara më parë të letërsisë së viteve ’30-40. Shkrimtarët që mbetën gjallë nga pushkatimet, nuk e vazhduan më krijimtarinë e tyre dhe shembulli më i mirë për këtë janë dy pogradecarët, Kuteli dhe Lasgushi. Pjesa tjetër vazhdoi një krijimtari të ndryshme në kushtet e emigrimit (Koliqi, Pipa, Camaj).
Ngulitja e modeleve socrealiste sovjete duhet theksuar fort, për të zbardhur influencën e thellë të ndikimit të saj në romanin dhe poezinë shqipe të pasluftës së Dytë.

Gjithkujt mund t’i kujtohet lehtë kolana e sh.b “Naim Frashëri” që titullohej “Seria e romanit të zgjedhur (srz)”. Në këtë seri hynin të shkruara krejtësisht sipas modelit socrealist sovjet dhe pikërisht këto vepra ishin fitues të çmimeve kombëtare në përvjetorë “çlirimi” apo partie. Pikërisht këto romane propagandoheshin kudo dhe përbënin bazën kryesore të kurrikulave mesimore, të detyrueshme në shkolla. Deri më tani, kam mundur të saktësor rreth 18 paralele-sozi të këtyre romaneve sovjete në letërsinë tonë socrealiste.

Romane të tilla të kësaj kolane janë “Çlirimtarët” e Dh. S. Shuteriqit, “Ata nuk ishin vetëm” të S. Spases, “Para agimit” të Sh. Musarajt, “Ara në mal” të P. Markos, “Lumi i vdekur” dhe “Juga e bardhë” të J. Xoxës (përkatësisht paralele të dy romaneve të M. Shollohovit “Doni i qetë” dhe “Tokat e çara”), “Një vjeshtë me stuhi” të A. Abdihoxhës (paralele me “Garda e re” të A. Fadajevit), “Përsëri në këmbë” të Dh. Xhuvanit (paralel i “Si u kalit çeliku” të N. Ostrovskit), “Komisari Memo” i D. Agollit (shih “Çapajev” të D. Furmanovit e disa romane të tjerë socrealiste sovjete mbi luftën), “Përballimi” të T. Laços (shih “Buka” të A. Tolstoit), “Zbulimi” të A. Kondos (shih “Çimentua” të F. Glladkovit) et, etj, pambarim.

Kohët e fundit, pak e fije, profesorë të vjetër, studiues e kritikë letrarë të trashëgimisë socrealiste, duan të na mbushin mendjen, e madje, thërrasin konferenca e simpoziume shkencore “për ‘t’ia hequr pezhorativin emërtues këtyre veprave” dhe konkretisht “Realizmin Socialist”, ta revizionojnë thjesht në “realizëm”.

Në këtë pikë tendenca është më se e dukshme, ani pse vetë lexuesi i sotëm, e ka brakstisur këtë morg letrar duke mos komunikur me të, si diçka konjukturale që nuk i mbijetoi dot kohës. Dhe një art që më shumë ka falsifikuar realitetin, e ka sheqerosur tragjedinë e vërtetë popullore, kanë një dënim të gjithkoshëm: braktisjen dhe shpërfilljen.

Në përfundim të kësaj trajektorjeje absurde dhe tëhuajësuese, nëpër të cilën kaloi gjithë gjysma e shekullit XX në letërsinë shqipe, del i saktë pohimi i S. Hamitit se “letërsia shqipe nuk e ka njohur dhe nuk e përjetuar përvojën e shkrimit realist”. Madje edhe veprat më të mira të Kadaresë janë modelet e një modernizmi të lartë, me pathosin metafizik mbi historinë, mitin, fëmijërinë, ankthin, vdekjen etj.
Letërsia shqipe, duke mos e njohur fazën e saj të shkrimit realist, çka do t’i jepte asaj ballafaqimin e pashmangshëm me problemet e saj reale, me vrasjen e ndërgjegjes dhe reflektimin e një të shkuare kriminale gjatë diktaturës, vazhdon të jetë ende nën ndikimin narkotik të modelit dhe tipologjisë socrealiste, si ndjeshmëri dhe si mentalitet artistik.

Shembulli më i mirë i kësaj është fakti, që ne nuk mund të veçojmë dot një personazh përfaqësues “tipik” nga letërsia shqipe, i cili të mund të paraqiste një tip karakterial, me të cilin të identifikoheshim sipas një imazhi etnokulturor, si në letërsitë e tjera nacionale. Pra, një letërsi që nuk ka arritur ende të formujë personazhin e saj!

 Literatura:

Nadtoçij E. Druk, “Shok dhe vëlla” (disa thjeshtime mbi vendin e realizmit socialist në artin e shekullit XX.) // Daugava, 1989. – М 8.

Zimovjec S. “Distanca si masë e gjuhës së artit” (çështje të marrëdhënieve të ndërsjellta të socrealizmit dhe avangardës) // Po aty.

Rudnjejev Vadim, “Kultura dhe realizmi”// po aty. – 1992.- No 6.

Tojnbin A. Xh. “Kristianizmi dhe marksizmi” // po aty.- 1989. – No 4.

[1] Fragmenti me kursiv nga romani “Nëna” i Gorkit është përkthimi im (A.T).





Comments are closed.