Të parët tanë në Siri

Histori

FATOS BAXHAKU – Teksa rrugët e qyteteve siriane vazhdojnë të përzhiten orë e minutë nga flakët e luftës civile, teksa diplomacia ndërkombëtare deri më tash është treguar e paaftë të ndalë gjakderdhjen, teksa çështja siriane vazhdon të jetë një hekur i skuqur mbi trupin e lodhur të popujve arabë, na shkuan ndërmend se diku, dikur kishim lexuar mbi praninë e fortë shqiptare në këto anë. Ka shumë gjasë që shumë prej portreteve të shqetësuara, të përgjakura, të vetmuara që shohim përditë në ekranet tona të vogla të jenë pasardhësit e shqiptarëve të Sirisë. Ja se çfarë thotë historia.

Në vitin 1521, Sulltan Sulejman Ligjvënësi i nënshtroi përfundimisht prijësit mamlukë. Që prej asaj kohe e deri në 1916 shqiptarë e arabë sirianë jetuan nën të njëjtën çadër të madhe, nën Perandorinë Osmane. Shqiptarët e parë që u dukën këtyre anëve ishin sundues ushtarakë. Më i pari prej tyre rezulton të jetë Mehmet Pashë Dukagjini, i cili në 1550 ishte vali i Halepit. Ky ka mbetur i njohur për disa ndërtime të rëndësishme që la pas. Në mes dhe në fund të shekullit XVI, valinj të Damaskut ishin Lala Mustafa Pasha dhe Sinan Pasha, që të dy shqiptarë. Më 1590 të njëjtin vend e zunë me radhë Mustafa Pasha dhe Mehmet Pasha edhe këta nga gjaku ynë.

Rreth 1600 në krye të vilajetit të Halepit ishte shqiptari i rreptë  Nasuh Pasha. Ky ka mbetur i njohur në historinë e Sirisë si njeriu që arriti të nënshtrojë jeniçerët që bënin zullume mes popullsisë së thjeshtë. Në 1608 në krye të Damaskut ishte prizrenasi Kuçuk Sinan Pasha. Në 1645 në të njëjtin post erdhi Mehmet Pashë Qypryliu i famshëm, origjina e të cilit ishte nga Roshniku në afërsi të Beratit. Mehmet Qypryliu u bë më pas Vezir i Madh (ekuivalenti i sotëm i Kryeministrit) dhe vendin e tij në Damask e zuri i biri, Ahmet Pasha. Ky e shpëtoi qytetin nga anarkia dhe uria. Edhe ky, njësoj si i ati u bë më pas Vezir i Madh në Stamboll.

Por nuk ishin vetëm valinjtë shqiptarë ata që lanë gjurmë në historinë e Sirisë. Në shekujt XVII-XVIII duket se këtu ishin ngulitur shumë shqiptarë, më së shumti si ushtarë. Në ditarin e një berberi nga Damasku shkruhet se kur Valiu i Damaskut unispër ekspeditë ndëshkimore në Palestinë ai kishte me vete 500 shqiptarë. Në 1757 në disa luftime rreth Damaskut marrin pjesë edhe njëzet bajraktarë shqiptarë. Në fund të shekullit XVIII truprojat e valinjve ishin të gjithë shqiptarë. Një vali boshnjak ua detyron jetën këtyre, sepse ishin pikërisht shqiptarët që e shpëtuan nga një komplot vrasës që ishte organizuar prej vetë ushtarëve të tij boshnjakë.

Pa asnjë dyshim shqiptari më i njohur në Siri është Ibrahim Pasha, i biri i Mehmet Ali Pashës së Egjiptit. Ky vuri nën administrimin e tij gati të pavarur gjithë Sirinë e sotme dhe një pjesë të madhe të Palestinës. I lindur shqiptar, por i rritur si arab, ky ëndërronte një shtet të madh e të pavarur arab. Ishte i pari ndër politikanët e kohës që zgjoi vetëdijen arabe. U njoh për reformat e thella mes të cilave edhe lirinë e fesë. Vetëm nën sundimin e tij të krishterët mund të hipnin në kalë dhe të mos vishnin rrobat detyruese që i diferenconin ata nga shumica myslimane. Një nga të krishterët më të njohur të vendit, Hana Bahkri, ishte i pari ndër ta që jo vetëm u bë ministër i Financave, por edhe mori titullin bej. Gjë e padëgjuar deri më atëherë në Sirinë e kohës. Ibrahim Pasha reformoi shkollat dhe ngriti shtypshkronja në të gjithë Sirinë. Sundimi i tij zgjati në periudhën 1832-1840. Pas kësaj, vetë Fuqitë e Mëdha perëndimore kthyen në vend autoritetin e sulltanit. Në fakt, në hije ishte vetëAngliaajo që nisi të luante telat në Lindjen e Mesme. Pikërisht në këtë kohë nisi tinëzisht një periudhë e gjatë kolonizimi pasojat e së cilës ndihen ende edhe sot e kësaj dite.

Në periudhën e sundimit të Ibrahim Pashës kemi shtimin më të madh të pranisë shqiptare. Në 1832 numërohen rreth 15 mijë shqiptarë në ushtrinë e Ibrahim Pashës. Ironia e fatit deshi që në Siri të luftonin më shumë shqiptarë me shqiptarë sesa osmanë kundër arabëve. Shqiptarët ishin të shumtë edhe në krahun e ushtrive të Sulltanit. Gjatë një beteje që u zhvillua në dhjetor të 1832 afro 12 mijë shqiptarë, që ishin ushtarë të sulltanit dezertuan dhe u bashkuan me bashkëpatriotët e tyre të krahut të Ibrahim Pashës. Shumica e tyre mbeti në Siri, Palestinë, Liban. Pashai ua njohu nderin duke i shpërblyer me toka. Në 1834, banorët e Damaskut panë me kërshëri me qindra fishekzjarrë që ngriheshin drejt qiellit. Pastaj dëgjuan një turmë njerëzish që brohorisnin pareshtur “Krishti u ngjall, Krishti u ngjall!”. Këta ishin afër 7 mijë shqiptarë që nën drejtimin e Mustafa Pashës erdhën nga Kreta në Damask ku u vunë nën mbrojtjen e Ibrahim Pashës. Thjesht po festonin Pashkët. Shumica e tyre mbeti përgjithnjë në Siri.

Ardhja e shqiptarëve në këto anë vazhdoi edhe pas rikthimit të pushtetit osman. Shqiptarët vinin këtu më së shumti si ushtarë. Në 1844 duket se ata ishin aq shumë saqë një kryengritje kundër mobilizimit të përgjithshëm ushtarak që ndodhi në 1844 është quajtur si “kryengritja e shqiptarëve”.

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX guvernator i Halepit ishte Pashko Vasa, ndërsa në 1890 vali i Bejrutit dhe Damaskut ishte vetë Ismail Qemali, babai i Pavarësisë sonë. Ismail Qemali ndenji vetëm pak kohë në këtë post, por njësoj si paraardhësi i tij, Ibrahim Pasha, edhe ky e nxiti fort idenë e krijimit të një shteti arab.

Shqiptarët, me kalimin e kohës, u bënë një komunitet shumë i fortë në Damask. Ata madje kishin edhe lagjen e tyre që quhej Suk Saraxha. Zakonisht mbanin mbiemrin Arnauti (emërtimi osman për shqiptarët). Një nga familjet shqiptare, Mardam Bek, në fillim të shekullit XX ishte një ndër më të njohurat e më të pasurat e parisë siriane të kohës. Pjesëtarët e saj e kishin origjinën nga Lala Mustafa Pasha. Shumë valë shqiptarësh mbërritën këtu gjatë luftërave ballkanike 1876-1878 dhe 1912-1914. Nga komuniteti “arnaut” shqiptar kanë dalë shumë njerëz të njohur të arteve dhe politikës, ndonëse më së shumti ata mbetën zanatçinjtë e vegjël të rrugëve të vjetra të Damaskut, pasardhës të kohëve kur shqiptarët ishin më së shumti ushtarë në shërbim të të tjerëve. Kush e di se ç’po ndodh këto ditë me njerëzit e gjakut tonë në vendin e përzhitur nga urrejtja civile.

 

(Më gjerë, më gjatë e më shkoqur shih: Muhamed Mufaku, Shqiptarët në botën arabe; Rilindja, Prishtinë 1990).

©Copyright Gazeta SHQIP

Për t'u bërë pjesë e grupit mjafton të klikoni: Join Group dhe kërkesa do t'ju aprovohet.
Komuniteti Gazeta Shqip: https://www.facebook.com/groups/gazetashqip/





LEXO MË TEJ:


Më të lexuarat

7 Comments
  1. Critical_View says

    Autori i quan shqiptare te gjithe keta emra, po harron faktin se shqiptaret e krijuan ndergjegjen e tyre kombtare ne fillim te shek. 19 fale kontributit te Rilindjes Kombtare udhehequr nga vellezerit Frasheri etj. Siç tregojne dhe ngjarjet e cituara ne artikull te gjithe keta prijes mendonin e vepronin si qytetare te perandorise osmane ne interes te kesaj perandorie e jo si shqiptare me identitet e flamur te pavarur ne ushtri.  Autori e interpreton historine me kendveshtrimin e sotem e jo me ate te kohes kur ka ndodhur. Kjo vetem sa ben qe disa ta ndjejne veten krenare per veprat e ketyre te ashtuquajtur shqiptare neper perandorine osmane, po se ça bene keta per Shqiperine nuk ka asnje fakt pozitiv.

  2. I.N. says

    Autori e interpreton qe c’ke me te historine me kendveshtrimin e duhur: Raporti historik eshte i rendesishem per faktin qe dokumenton ekzistencen nje pakice te konsiderueshme shqiptare te ngulur ne ato troje te Lindjes se Mesme si dhe ndikimin e saj. Komenti juaj eshte vecse nje interpretim personal qe nuk ka lidhje me ate se cfare rradhitet ne kete kendveshtrim te historise se shqipetareve ne vendet arabe, qe hedh drite mbi te kaluaren e te pareve tane jashte trojeve shqipe dhe pasuron keshtu historine tone. Perandoria Osmane perbehej nga popuj multietnike por kjo nuk do te thote qe nje shqiptar ne ate kohe nuk ishte ne dijeni te identitetit te tij si shqiptar. Kjo gje vlen per te gjithe etnite e asaj kohe: shqipetaret jetonin me otomanet por flisnin shqip, greket ngelen greke, serbet ngelen serbe, arabet ngelen arabe dhe cifut ngelen cifute nen pushtimin otoman.

  3. Hysen Elbasani says

     Fatos,
    më lejo të të drejtohem me “ti” si mik i babait tim dhe i njohuri im. Të falënderoj për këtë shkrim, nëpërmjet të cilit nuk na solle thjeshtë në kujtesë bashkësinë shqiptare të Vendeve të Shamit (Siri, Liban, Palestinë, Jordani), por edhe na ndërgjegjësove për problemet, me të cilat Arnautët e Sirisë përballen aktualisht. Shqiptarët e Sirisë si popullsi qytetare, me identitet fetar sunit, në dallim nga kasta alevite rurale në pushtet, po përballet sigurisht me terrorin e përditshëm të Asadit. Uroj që regjimi i tij t’i ketë ditët e numëruara, dhe jam i bindur se e nesërmja politike e Sirisë do të hapë dyer të reja për marrëdhëniet e shqiptarëve në Ballkan me bashkëkombasit e tyre të Shamit.

  4. Critical_View says

    Po te gjithe ketu perfshi autorin po japin interpretim personal te historise. Se mos i pyeti ai ata shqiptare se si ndiheni ju apo se ne cilien gjuhe shkruani apo flisni ne ato vite
    .  Me fal nese kam prekur venen patriotike te ndonje lexuesi po shqiptaret ne krahasim me popujt e tjere nen perandorine osmane u pavarsuan te fundit, Kjo tregon se sa vone u ndergjegjsuan ata se ça ishin me te vertete. Kujtoni pak se kur filloi te flitej per here te pare per Historine e Skenderbeut e kur e solli F. Konica flamurin shqiptar per here te pare. Nese nuk e dini, po jua rikujtoj prape qe ishte fundi i shek 19 e fillimi 20!.

  5. Marin says

    Ajo pakice e ka humbur me kohe identitetin shqiptar, duke nisur qe nga paraardhesit e tyre: pashallaret e lartpermendur, te cilet ne rast te kundert nuk do i kishin sherbyer pushtimit osman.

  6. I.N. says

    Marin, sigurisht qe e kane humbur me kohe identitetin shqiptar, perndryshe do ishim ne dijeni te nje pakice me origjine shqiptare ne Siri. Ata ne fund te fundit jane prej shekujsh shtetas siriane.

  7. I.N. says

    Po te ishte keshtu sic shkruani ju, sot nuk do te kishte fare shqiptare e nuk do te flitej fare ne shek. 19 gjuha shqipe. Ketu nuk ka te beje patriotizmi por fakte historike qe keqinterpretohen nga ju ne mungese te dijes mbi kete fushe.
    Ajo cfare pretendoni ju eshte qesharake: pra sipas jush, per shkak te pushtimit osman populli shqiptar humbi krejt papritur kujtesen e identitetit te vet te lashte vetem se ishte nen nje pushtim te huaj dhe ky identitet u “rizgjua” teper vetem per shkak te disa patrioteve?!!! Atehere heroi yne Skenderbeu paska qene nje naiv budalla qe megjithe ato vite shkollimi e arsimimi ne Turqi, kujtohet e kthehet te mbroje vendlindjen e tij te vertete. Identiteti yne lidhet ngushte me gjuhen shqipe. Fakti qe kjo gjuhe flitet akoma edhe sot nga ne, tregon ruajtjen ne shekuj ne menyre te vetedishme apo te vetedijshme te rrenjeve shqiptare.
    Perpara se te shkruani komente te tilla, informohuni e lexoni ju lutem me shume. Cifutet e kane ruajtur identitetin e tyre deri sot megjithe mospasjen e nje atdheu prej me shume se 2000 vjetesh!

Comments are closed.